Sıvıları Ölçme

Sıvıları Ölçme

sıvıları ölçme

sıvıları ölçme

sıvıları ölçme

zaman ve saat ile ilgili etkinlikler

zaman ve saat ile ilgili etkinlikler

zaman ve saat ile ilgili etkinlikler

zaman ve saat ile ilgili etkinlikler

zaman ile ilgili etkinlik

zaman ile ilgili etkinlik

zaman saat ile ilgili etkinlik

zaman-ile-ilgili-2

Saat etkinliği örneği

Saat etkinliği örneği

Saat etkinliği örneği

Saat etkinliği örneği

Saat etkinliği örneğiSaat etkinliği örneğiSaat etkinliği örneği

Saat etkinliği örneği

 

*** İlk okul konusu olarak Ölçme ***

 

TARTMA-ÖLÇME

Ölçme ve Tartma İle İlgili Sorular;

 

Aşağıdaki birimlerle ölçülebilen nesneler yazınız.

ton kilogram gram miligram litre mililitre

 

Aşağıdaki terimlerin kısaltmalarını yazınız.

Ton:………        Kilogram:………                       Gram:………      miligram:………                        litre:………       mililitre:………

 

Aşağıdaki dönüşümleri yapınız.

12 kg :…………………… g                                                    4582 kg : ……… kg ……… g

 

7 kg :…………………… g                                                      2008 kg : ……… kg ……… g

 

76 t :…………………… kg                                                     1820 kg : ……… kg ……… g

 

15000 kg :…………………… t                                              6087 t : ……… t ……… kg

 

98000 g :…………………… mg                                           9 t + 5 kg :…………………… kg

 

500000 kg :…………………… g                                        41 kg + 102 g : …………………… g

 

9000 g :…………………… mg                                           1 g + 23 mg : ………………… mg

 

7 L :…………………… mL                                                  23 t + 985 kg :……………… kg

 

80 L :…………………… mL                                              5 kg + 1 g :………………… g

 

72000 mL :…………………… L                                       23 g + 208 mg :………………… mg

 

960000 mL :…………………… L                                    80009 g : ………… kg ………… g

 

*4000 kilogramın yarısı kaç gramdır?

 

*7000 tonun yarısı kaç kilogramdır?

 

*5000 gramın yarısı kaç miligramdır?

 

*9000 kilogramın yarısı kaç gramdır?

 

*8000 gramın yarısı kaç miligramdır?

 

*4000 kilogramın        ‘1/2  ‘si kaç gramdır?

 

*8000 tonun          1/4 ‘ü kaç kilogramdır?

 

*6000 gramın         1/3 ‘ü kaç miligramdır?

Ölçme

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ölçme

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

UZUNLUK ÖLÇME

Uzunluk ölçülerinde en büyük değerleri ifade ederken kilometre, hektometre ve dekametrekullanılır. Örneğin iki şehir arasını kilometre ile ifade ederiz. Bir orman arazisinin çevresine çekilecek koruma telinin uzunluğu Hektometre ile okul bahçesinin çevresine örülecek duvar uzunluğu için dekametre kullanmak mümkündür.

masa

Daha küçük değerleri ifade etmek için ise Desimetre, santimetre ve milimetre kullanılır.
Desimetreyi bir masanın kenar uzunluğunu ifade etmede,
Santimetreyi kitabımızın bir kenarının uzunluğunu ve
Milimetreyi kullandığımız kalemlerin uç kalınlığını ifade etmede kullanabiliriz.

Sırasıyla uzunluk ölçülerini bir merdivende gösterelim.

 

UZUNLUK

 

 

 

 

 

 

 

 

Merdivenden aşağı indikçe her basamakta 10 ile çarpma yapılır.
Veya kısaca her bir basamak için verilen sayıya 1 sıfır ekleriz.
1 km = 10 hm
1 hm = 10 dam
1 dam = 10 m
1 m = 10 dm
1 dm = 10 cm
1 cm = 10 mm

Birkaç örnek çevirme yapalım.
1) 3 km = ….. dam
Kilometreden dekametreye çevirme yapılırken merdivende iki basamak indiğimiz için iki kere 10 ile çarparız.
3 x 10 x 10 = 300
Yani 3 km = 300 dam eder.

2) 15 m = ….. dm
Metreden desimetreye çevirirken merdivende bir basamak indiğimiz için sadece bir kere 10 ile çarparız.
15 x 10 = 150
Yani 15 m = 150 dm eder.

3) 9 hm = ….. dm
Hektometreden desimetreye çevirirken merdivende üç basamak indiğimize göre üç kere 10 ile çarparız.
9 x 10 x 10 x 10 = 9000
Yani 9 hm = 9000 dm eder.

Merdivenden yukarı çıkarken işlem tersine döner ve her basamağı çıktığımızda 10 ile bölme işlemi yapılır.

uzunluk ölçme

 

 

 

 

 

 

 

Veya kısaca her bir basamak için verilen sayıdan 1 sıfır sileriz.
10 mm = 1 cm
10 cm = 1 dm
10 dm = 1 m
10 m = 1 dam
10 dam = 1 hm
10 hm = 1 km

Birkaç çevirme işlemi yapalım.
1) 1000 cm = ….. m
Santimetreden metreye merdivende iki basamak çıktığımız için iki kere 10 ile bölme yaparız.
Veya kısaca her bir basamak için verilen sayıdan 1 sıfır sileriz.
1000 ÷ 10 = 100 ÷ 10 = 10
Yani 1000 cm = 10 m eder.

2) 3500 dam = ….. hm
Dekametreden hektometreye çevirirken merdivende bir basamak çıktığımız için 1 sıfır sileriz.
Yani 3500 dam = 350 hm eder.

3) 50000 mm = ….. m
Milimetreden metreye çevirme yaparken merdivende 3 basamak çıktığımız için 3 sıfır sileriz.
50000 mm = 50 m dir.

Uzunluk ölçme problemleri
Problemlerde dikkat edilmesi gereken verilen uzunlukları istenilen uzunluk birimine çevirmektir.
Soru 1) 1m, 50 cm ve 250 mm uzunluktaki üç farklı ip uç uca bağlanacaktır. Elde edilen ipin toplam uzunluğu kaç cm dir?

Çözüm: Farklı ölçülerde verilen ip uzunluklarını santimetreye çevirelim.
1 m = 100 cm
50 cm = 50 cm (değişmez)
250 mm = 25 cm
Toplam uzunluğu bulalım.
100 cm + 50 cm + 25 cm = 175 cm olur.

Soru 2) 2 m uzunluğundaki bir çıta 4 eş parçaya bölünecektir. Her bir eş parça kaç cm olur?

Çözüm: 2 metreyi santimetreye çevirelim.
2 m = 200cm
4 eş parçaya bölelim.
200 ÷ 4 = 50 cm olur.

Soru 3) Ali’nin boy uzunluğu 1,45 m ve Enes’in boy uzunluğu 1,38 m dir. Ali ve Enes’in boy uzunlukları farkı kaç cm dir?

Çözüm: Boy uzunluklarını santimetreye çevirelim.
1,45 m = 145 cm
1,38m = 138 cm
Aradaki farkı çıkarma işlemi ile bulalım.
145 – 138 = 7 cm dir.

 

Örnek Sorular

1:  Adımı 45 cm olan Erdem’in 900 m’lik yolu gitmesi için kaç atması gerekir?

A) 1600      B) 1800
C) 2000      D) 2200

Çözümü: Verilen yolu cm’ye çevirelim.

900 m = 90000 cm
Yolu, adım uzunluğuna bölerek kaç adım atması gerektiğini bulabiliriz.
90000 ÷ 45 = 2000 adım
Doğru cevap C


2:  Bir postacı, mektupları evlere dağıtırken ortalama hafta içi hergün 1200 m yolu dolaşmaktadır postacı 30 günde kaç km yol dolaşmaktadır?
A) 30      B) 36      C) 360      D) 3600

Çözümü: 30 günde kaç m yol gittiğini bulalım.
30 x 1200 = 36000 m
Km’ye çevirelim.
36000 ÷ 1000 = 36 km
Doğru cevap B


3:  Bir yolun önce 370 metresini daha sonra 0,630 kilometresini giden Erdem’ in yolun sonuna ulaşması için 3200 dm daha gitmesi gerekiyor. Bu yolun tamamı kaç metredir?

A) 1140      B) 1200      C) 1260      D) 1320

Çözümü:Verilen uzunlukların hepsini metreye çevirelim.

0,630 km x 1000 = 630 m
3200 dm ÷ 10 = 320 m
Yolun tamamı;
370 + 630 + 320 = 1320 m
Doğru cevap D


4:  Masanın boyu 1,2 m, kitabın boyu 28 cm ve cetvelin boyu ise 400 mm’dir. Bu uzunlukların toplamı kaç cm’dir.
A) 188      B) 192      C) 196      D) 200

Çözümü:Masa =1,2 m x 100 = 120 cm

Kitap = 28 cm
Cetvel = 400 mm ÷ 10 = 40 cm
Toplam
120 + 28 + 40 = 188 cm
Doğru cevap A


5:  Sıramın boyu 70 parmak gelmektedir. Bir parmağımın kalınlığı 9 mm olduğuna göre sıramın boyu kaç cm’ dir?

A) 47      B) 63      C) 470      D) 630

Çözümü:Sıranın boyu;

70 x 9 mm = 630 mm
630 mm ÷ 10 = 63 cm’dir.
Doğru cevap B


6:  Çevre uzunlukları eşit ve 36 cm olan bir kare ile bir eşkenar üçgenin bir kenarları arasındaki fark kaç cm olur?

 

A) 1      B) 2      C) 3      D) 4

Çözümü:Karenin bir kenarı:
36 ÷ 4 = 9 cm
Eşkenar üçgenin bir kenarı:
36 ÷ 3 = 12 cm
Farkı: 12 – 9 = 3 cm dir.
Doğru cevap C


7:  Dikdörtgen şeklindeki bir koşu pistinde 10 tur atan bir sporcu 15 km gitmiş olursa bu pistin çevresi kaç m olur?

A) 15 m      B) 150 m      C) 1500 m      D) 15 000 m

Çözümü:15 km = 15 000 m dir.
Her bir turda:
15 000 ÷ 10 = 1500 m koşar.
Bu da pistin çevresini verir.
Doğru cevap C


8:  Hangi çevirme işlemi doğrudur?

A) 1m = 1000 cm
B) 1 dm = 10 mm
C) 100 mm = 1 m
D) 1 m = 100 cm

Çözümü:Tek tek seçenekleri inceleyelim:
A) 1 m = 1000 mm
B) 1 dm = 10 cm
C) 100 mm = 1 dm eder.
İlk üç seçenek yanlıştır. D seçeneğindeki çevirme işlemi doğrudur.
Doğru cevap D


9:  Terziler perde dikerken 1 m ölçüye 2 m perde kumaşı kullanırlar. Özge nin annesi salon perdelerini değiştirmek için bir hesap yapar :
Metresini 5 tl den satan terziye 40 tl vermiştir. Bu durumda salonda perdenin takılacağı yerin ölçüsü kaç metre uzunluğundadır?

A) 4 m      B) 8 m      C) 16 m      D) 32 m

Çözümü:Önce kaç metre kumaş aldığını bulalım:
40 TL ÷ 5 TL = 8 m
Her 1 m için 2 m kumaş kullanılıyormuş:
8 ÷ 2 = 4 m lik ölçüdür.
Doğru cevap A


10:  3 m + 5 dm + 4 cm toplama işleminin sonucu kaç cm dir?

A) 12 cm      B) 39 cm      C) 59 cm      D) 354 cm

Çevirmeleri yapalım:
3 m = 300 cm
5 dm = 50 cm eder.
Toplamayı yapalım:
300 cm + 50 cm + 4 cm = 354 cm dir.
Doğru cevap D


 

SINIFI ÇALIŞMA SAYFASI

Aşağıdaki boşlukları uygun şekilde doldurun.

 

DÜN BUGÜN YARIN
Pazartesi Salı Çarşamba
Cuma
Pazartesi
Çarşamba
Cumartesi
Perşembe
Pazar

 

Bir Önceki Ay Bu Ay Bir Sonraki Ay
Şubat Mart Nisan
Kasım
Haziran
Şubat
Ekim
Temmuz
Eylül

 

* Bir yılda kaç mevsim vardır? ……..

*  Gün sayısı en az olan ay   hangisidir? ………………..

* 1 yılda kaç hafta vardır?  ………….

* Bir haftada kaç gün vardır?   …………………………………………………

* 1 yılda kaç ay vardır?  …..

* Her saat başı çalan bir saat günde kaç defa çalar? ………………………

*  Haftanın kaç günü okula geliyorsun? …………………………………………

*  Haftanın hangi günlerinde okula geliyorsun?…………………………………..

……………….……………………………………….…………………………………………

* Haftanın kaç günü okula gitmiyorsun? ……………

* Haftanın hangi günleri okula gitmiyorsun?

………………………………………………………………………………………

Bir saat kaç dakikadır?     …………

Bir saatte kaç yarım saat vardır?    ……………………

Bir gün kaç saattir?   …………

Bir günün yarısı kaç saattir?    ……………………

Saatin kısa olan göstergesi nedir?  ……………………………

Yılın onuncu ayı hangisidir?  ………………………………


. Ecem ders çalışmaya saat 10.15’de başlamış toplam 2 saat 30 dakika ders çalışmıştır. Ecem masadan kalktığında saat kaç olmuştur? (………………..)

  1. Sabah 09.40’da yola çıkan bir araç saat 14.05’de gideceği yere ulaşıyor. Araç yolda kaç saat kaç dakika geçirmiştir? (………………….)
  2. 45 dakika boyunca kitap okuyan Ayşe okumayı bıraktığında saat 16.20 ‘di. Ayşe saat kaçta kitap okumaya başlamıştır? (………………….)
  3. Kenan her gün 40 dakika test çözmektedir. Bir hafta sonunda kaç saat kaç dakika test çözmüş olur? (…………………)
  4. Gece 22. 05’de yatan Emel sabah 06.30’da uyandığına göre kaç saat kaç dakika uyumuştur? (……………………)
  5. Annem saat 14.20’de alışverişe gitmiş 3 saat 50 dakika sonra dönmüştür. Annem saat kaçta dönmüştür? (……………….)
  6. Her gün saat 07.30’da okula giden Efe 12.45’de eve dönmektedir. Efe okulda kaç saat kaç dakika zaman geçirmektedir? (……………………)
  7. 4 saat 25 dakika yol giden bir otobüs saat 09.20’de yola çıktığına göre gideceği yere saat kaçta ulaşmıştır? (………………………)
  8. Günde 20 dakika spor yapan Sevde bir ayda kaç saat spor yapmış olur? (………………)
  9. Mert saat 18.45’te yürüyüşe çıkmış 1 saat 10 dakika sonra dönmüştür. Mert saat kaçta eve dönmüştür? (……………….)
  10. Okulumuzda ilk ders 08.30’da başlıyor. Dersler 40 dakika teneffüsler 10 dakika olduğuna göre 3. ders saat kaçta başlar? (………………………….)
  11. Saat 11.15’te İstanbul’dan hareket eden bir otobüs saat 17.40’da Ankara’ya varmıştır. Yolculuk kaç saat kaç dakika sürmüştür? (……………………..)
  12. Saat 12.00’de başlayan sınav 135 dakika sürdüğüne göre; sınav bittiğinde saat kaçtır? (………………..)
  13. Her gün 8 saat çalışan bir işçi bir günde toplam 45 dakika mola verdiğine göre; bu işçi bir haftada kaç saat kaç dakika çalışır? (…………………..)
  14. Saat 19.40’da eve gelen Mete 3 saat 10 dakika dışarıda kaldığına göre; saat kaçta evden çıkmıştır? (…………………….)

 

Ölçme

Ölçme ya da ölçüm, bilinmeyen bir büyüklüğün aynı türden olan, ancak bilinen bir büyüklükle kıyaslanmasına denir. Diğer bir deyişle, bir uzunluğun, bir alanın, bir kapasitenin veya herhangi bir olgunun belirli bir birim cinsinden hesaplanmasıdır. Bunun için standart ölçü birimleri kullanılır. Sonucu belirtmek için sayısal değer ve birimden oluşan bir Dünyada bilim ve ticaret alanında en fazla kullanılan ölçüm sistemleri: İngiliz-Amerikan ölçüm sistemi (imperial system) ve Metrik ölçüm böylece yayılmış olarak renk ölçümü olmaktadır.

Metrik sistem uzunluk-ağırlık ve zaman ölçüm birimlerine bağlı olarak “mks” ya da “cgs” olarak da adlandırılır.

Örneğin Türkiye’de, metrik sistem kullanılır. Uzunluğun ölçülmesi için metre, zamanın ölçülmesi için saniye ve dakika kullanılır.

Ölçüm esnasında ölçüm hataları oluşabilmektedir.Bu nedenle ölçüm ile birlikte ölçüm hatası da belirtilebilir. Bu hata artı veya eksi yönde olabilir. Örneğin 2,53 metre artı eksi 0,1 metre gibi.

Her hangi bir nesnenin ne kadar büyük, küçük veya çok olduğunu belirtme sorunudur. Ölçme, bilinmeyen bir değeri veya bir ölçüyü , bilinen bir değer veya bir ölçü ile mukayese edilmesidir. Başka bir deyişle herhangi bir nesneyi kanunla belirlenmiş bir birimle karşılaştırmaktır.

Ölçmenin Gayesi

Her hangi bir işin ölçü aletlerinden okunarak bir ölçme değerinin belirlenmesidir.

Örneğin; Bir masanın yüksekliği, genişliği ve eni veya agırlığını bilinen bir değer ile karşılaştırarak okumaktır.

Ölçme ilgili kavram:

ÖLÇME

Uzunluk Açı Ağırlık Zaman Sıcaklık Işık Elektirik -Alan -Açısal Hız -Kütle -Hız -Isı miktarı -Optik -Elektirik -Hacim -Devir sayısı -Kuvvet -İvme -Işık Direnci – -Frekans – Basınç -Elektirik – – Enerji Miktarı

Bir Birimin Üst ve Ast Katları

Ondalık sisteme göre düzenlenmiş özel işaretler kullanılır. Bunlar herhangi bir ölçü biriminin , daha büyük üst katları veya küçük as katları yazılışını basitleştirmiştir.

Birimin Üst Kısa Birimin As Kısa

Katları İşareti İsareti Katları İsareti İşareti

1.000.000.000.000 Tera T 0,1 Desi d

1.000.000.000 Giga G 0,01 Senti c

1.000.000 Mega M 0,001 Mili m

1.000 Kilo K 0,000 001 Mikro m

100 Hekto H 0,000 000 001 Nano n

10 Deka Da 0,000 000 000 001 Piko p

Temel Ölçü Birimleri

Günümüzde kabul edilmiş olan öloçü sistemi metrik ölçü sistemidir.Fakat bunun yanı sıra yaygın biçimde kullanılan diger bir ölçü sistemide ingiliz ölçü sistemidir.

Uzunluk:Metrik sistemde uzunluk birimi metre’dir. İngiliz ölçü biriminde parmak ( inç ) birimidir.

Kütle :Metrik sistemde kütle birimi gramdır.İngiliz ölçü biriminde onş tur.

Hacim : Metrik sistemde hacim birimi litredir.İngiliz ölçü biriminde golondur.

Kuvvet : Metrik sistemde kuvvet birimi newton’dur.İngiliz ölçü biriminde pound’tur.

Sıcaklık : Metrik sitemde sıcaklık birimi santigrad ( °C ) dır.İngiliz ölçü biriminde Fahrenheit ( °F ) dır.

İki Şekilde Ölçme Yapılır.

Direk ölçme ( Metre ile bir uzunluğun ölçülmesi )

Endirek ölçme ( sıcaklık dış çap kumpası ile ölçme )

Kontrol :Belirlenen bir ölçünün doğrulanmasına denir.(Bir duvarın su düzeci ile kontrolü )

Ölçme ile Kontrolü Etkileyen Faktörler :

Ölçü aletinin ve ölçme yapılan ortamın ısısı.

Ölçme yapan kişinin hatası

Işık hatası

Ölçü aletinin hatası

Makine ve takım hatası

Ölçü Aletleri Kontrol Aletleri Ölçme ve kontrol Aletleri

1. Basit çizgi bölüntülü 1. Basit bölüntüsüz 1. İbreli ölçme ve kontrol ölçü aleti metre ve celik M. Kontrol aleti.Sıcak aleti.İbreli kumpas mikro.

2. Verniye bölüntülü ölçü aleti 2. Gönyeler.Kıl gönye 2. Su düzeci

Sürmeli kumpas 90° gönye 3. Monometre

3. Vida devirli Ö.A. 3. Pleytler,Markalı Pleytler 4. Johson mastarları

Purametre 4. Mastarlar,Çatal vida tarağı

5. Sertlik ölçü aleti

Wicker sertlik

Rochwell sertlik

Birinell sertlik

Uzunluk Ölçü Aletleri

Ölçü taşıma aletleri; Bölüntülü ölçü aletleri Ayarlana bilir bölüntülü A. Sabit değer ölçü A.

1. İç çap kumpasları 1. Çelik metre 1. Sürgülü kumpas 1. Şablonlar

2. Dış çap kumpasları 2. Katlanır metre 2. Sürgülü derinlik kumpası 2. Sınır mastarları

3. Çift kumpaslar 3. Şerit metre 3. Mikrometre 3. Tam ölçü(Jonson)

4. Ölçü saati

5. Hassa mikrometre

Ölçme kuralları

Ölçme, eğer güvenilir ve gerekli olan titizlik gösterilerek yapılmışsa bir değerifade eder.

Ölçmede istenilen ölçü tamlığına uygun olan ölçü aleti kullanınız..

Okuma sırasında okuma yerine dik olarak bakınız.

İşin ve aletin ölçme yüzeylerini, ölçme işlemlerinden önce temizleyiniz.

Ölçmeden önce iş parçasının çapaklarını alınız.

Hasas Ölçmelerde, civarın sıcaklığına dikkat ediniz. İşlem dolayısıyla ısınan iş parçalarını soğumaya bırakınız

Bazı özellik arz eden ölçü aletlerinde, ölçü baskısının tam değerini veriniz. Hiçbir zaman zorlamayınız.

Hiçbir zaman hareket halindeki iş parçasında ve tezgah çalışırken ölçme yapmayınız.( kaza tehlikesi ve ölçme aletinin bozulmasını doğurur.)

Manyetik iş parçalarının ölçmeden önce manyetik özelliği kaldırılmalıdır.

Ayarlanabilir ölçü aletleri tekrar sıfır duruma getirilip kontrol edilmelidir.

Ölçü aletlerinin ölçü derecesi, belirli zaman aralıklarında kontrol edilmelidir.

Ölçü Aletlerinin bakımı

Yalnız iyi bakımlı ölçü aletleriyle kusursuz bir ölçme yapılabilir.

1)ölçü aletlerini kesici aletlerden uzakta bir yerde muhafaza ediniz.

2) hassas ölçü aletlerini yumuşak bir altlık ( kumaş veya sünger ) üstüne koyunuz ve pislik ile küçük talaşlardan koruyunuz.

3) hassas ölçü aletlerini soğuk ve sıcak tesirlerden koruyunuz.

4) ölçü aletlerini düşürmeyiniz.

5) ölçü aletlerini kullandıktan sonra veya çalışma sona erince, itinayla kaldırınız ve gerektiği durumlarda temizleyiniz. Paslanma tehlikesine karşı olan ölçü aletlerini asitsiz yağ ile veya gresle ovunuz.

Hatalı ölçü aletlerini kendiniz onarmaya veya üzerinde herhangi bir değişiklik yapmaya kalkmayınız.

Uzunluk Ölçü Sistemleri

mekik sistem: birimi metre’dir.

Metre (m)

Desimetre (dm)

Santimetre (cm)

Milimetre (mm)

Mikron (m)

1m

10

100

1 000

1 000 000

1dm

0,1

10

10

100 000

1cm

0,01

0,1

10

10 000

1mm

0,001

0,01

0,1

1 000

1m

0,000 001

0,00001

0,0001

0,001

parmak ( withword ) sistem : birimi parmak (inç) ( ²) dir.

1 parmak (1 ² ) = 25,40 mm ‘dir.

Örnek : ½ inç kaç mm’ dir?

½*25,40 =25,40/2 = 12,70mm? ½ inç = 12,70mm

örnek: 5/8inç kaç mm’dir ?

5/8*25,40 = 127/8 = 15,875mm ?5/8inç = 15,875mm

Uzunluk Ölçü Aletleri

1-) Ölçü Taşıma Aletleri :

Uzunluk ölçülmesinde kullanılır. Bunların hiçbiri çizgisel bölüntüsü yoktur.Bunun için istenilen ölçü tamlığına göre ayar veya ölçülen değerleri okumak için uygun ölçü aletlerinin seçilmesi gerekir.

a-)Dış Ölçmeler için ; Dış çap Kumpası

Kumpas her iki elle açmak şartı ile, ölçülecek miktara yaklaşık olarak ayarlanır.

Tam ayar kolları dış ( iç ) kısımlarını hafifçe vurularak yapılır.

Hiçbir zaman ölçme yüzeyi üstüne vurmayınız.

Kumpasın İnce Ayarı : İstenen ölçü tamlığına uygun bir ölçü aleti ( kumpas , mastar vb. ) seçilmesi şartır.

Ölçü aletinden alınan ölçü işin ölçüsü ile karşılaştırılır.

İş parçasından alınan ölçü değeri , sürmeli kumpas ile kontrol edilir.

b-)İç ölçmeler için ; İç Çap Kumpası:

Kumpas her iki kolla açmak şartıyla , ölçülecek miktara yaklaşık olarak ayarlanır.

Tam ayar kolların dış ( iç ) kenarlarına vurmak sureti ile ayarlanır.

Kumpasın ince ayarı dış çap kumpasının aynıdır.

c-)Dış ve İç Ölçmeler İçin ; Çift kumpas :

Bu kumpasların ayarlanması ve kullanılması diğer kumpaslarla aynıdır ve aynı kurallar geçerlidir.

2-) Bölüntülü ölçü aletleri:

Uzunlukların ve çizgilerin ölçülmesinde kullanılır. İtinalı bir kullanma ile kullanılan ölçü aletinin çinsine göre uzunlukların 0,5mm hassasiyette ölçmek mümkündür.

a-)Katlanır metre :Yapılış uzunlukları 1 ve 2 m’likler 6 veya 9 parçalıdır. Çelik veya hafif metal katlanır metrelerde hata sınırı, parçalar kusursuz yaylandığı sürece 1000 mm de ± 1mm kadardır. Ağaçlardan yapılanında ise 1m 6 parçalı, 2m on parçalıdır.

b-) Çelik çetvel :İmalat uzunlukları 300 ve 500 mm’dir. Gereç olarak yay çeliği, yaklaşık 12m genişlik ve 0,3 mm kalınlıktadır. Bölüntü çetvelin en uç kenarından başlar.

c-)Çalışma ölçü aletleri :Yapılış uzunlukları 500mm’den 5000mm’ye kadar.Gereç olarak takım çeliği 5mm’den 14mm’ye kadar kalınlıkta , 25mm’den 70mm’ye kadar genişlikte .Ölçü cetveli her iki uçta bölüntüleri yaklaşık olarak 10mm’ye kadar geçer.

d-) Çelik Bant Metre:Bu metreler iki tiptir.

1.Tip; Yapılış uzunlukları 1,2 ve 3 m yaklaşık olarak 12mm genişliktedir. Paslanmaz yay çeliğidir.

2.Tip; Yapılış uzunlukları 10 20 30 m genişliği 13mm gereç olarak paslanmaz bant yay çeliği kolu ve kutu şekli yapılmışlardır.

e-) Çekme ölçü Çetveli : Dökümcülükte gerekli olan modellerin yapımında kullanılır. Döküm gereç soğuk iken Önemli miktarda çeker.( ölçüsü küçülür.) Bunu karşılamak için model uygun olarak daha büyük yapılır. Çekme ölçü cetvellerine göre yapılmış olan model döküm gerecin soğuması sırasında çekme miktarı kadar daha büyük yapılmış olur.

3-) Ayarlana Bilir Görüntülü Ölçü Aletleri

A) Sürmeli kumpas : Tesviyecilikte kullanılan bir ölçü aletidir. Sürmeli kumpasta üç çeşit ölçü alınır.

a)dış çapın ölçülmesi.

b) İç çapın ölçülmesi.

c)Derinlik ölçülmesi.

Kumpasın Kısımları Şunlardır:

Cetvel.

Hareketli çene ve verniyeli çetvel.

Sabit çene .

Kılıç ( dil )

Çeşitli sürmeli Kumpaslar :

1-Dış ölçmeler için ölçme çeneleri ile keskin kenarlı çeneler, İç bölümler için ağızları vardır.

2-Dış ölçmeler için ölçme çeneleri ile keskin ağızlı çeneleri , iç ölçmeler için ağızları derinlik ölçmeleri için derin kılıç vardır.

3-Dış ölçmeler için ölçme çeneleri ile keskin ağızlı çeneleri ,iç ölçmeler için ağızları ve derinlik ölçmek için dili vardır.

4-Dış ölçmeler için ölçme çeneleri ile iç ölçmeler için ağızları ve ince ayar için ayar vidası vardır.

Sürmeli Kumpasın Dış Ölçümlerde Kullanılması

kumpas, ölçülecek ölçüden büyük olarak açılır.

Sabit çene iş parçasına dayatılır

Hareketli ölçü çenesi, parçaya doğru hareket ettirilir.

Hareketli çene parçaya değdikten sonra bastırılmaz ve ölçü okunur.

Kumpas ağızları kısa olarak kavratılırsa ve kumpas iyi oturmazsa ölçme hatalı olur.

Dar girintileri ( fatura ) ölçmelerde ( 80 mm çapaklar ) çapraz ağızlı kumpas kullanılabilir. bu sırada ölçme çenelerinin keskinleştirilmişleri kullanılır.

Sabit veya bağlanmış iş parçalarının ölçülmesi sırasında kumpas her iki elle kavranır.

Sürmeli Kumpasın İç Ölçümlerde Kullanılması

Kumpas , ölçülecek ölçüden küçük olarak açılır.

Sabit çene iş parçasına dayatılır.

Hareketli ölçü çenesi, parçaya doğru hareket ettirilir.

Hareketli çene parçaya değdikten sonra bastırılmadan ölçü okunur.

İç ölçmelerde kumpas çenelerinin daima delik eksenine paralel olmaları şarttır.

Keskin kenarlı çapraz ağızlı çeneler çapa tam olarak oturtulur.

Kumpas yanlış oturtulmuşsa yanlış ölçü verir. okunan değer gerçek ölçüden daha küçüktür.

b-) Derinlik Kumpası :Derinliklerin ve Kademelerin ( merdiven ) ölçülmesinde kullanılır.

Çeşitli Derinlik Kumpasları:

1-Ucu incelmiş derinlik dayaması, Derinlikleri ve kademeleri ölçmek içindir.

2-Takma deriklik dayaması küçük delikler ve dar kanalların derikliklerini ölçmel içindir.

3-Acılı kancalı dayaması iç kademeleri ölçmek içindir.

4-Açı şeklindeki köprüsü vardır. Millerin kama yerleri derinliklerini ölçmek içindir.

5-Döndürüle bilir cetveli ,iç boşaltmaların derinliklerini ölçmek içindir.

Derinlik Kumpası ile Ölçmesi:

Köprüyü, daima ölçü irtibat yüzüne sıkı olarak dayatınız.

Derinlik dayamalı kılcı, hafifçe derinliğin tabanına oturuncaya kadar bastırınız.

Tespit vidasını dikkatlice sıktıktan sonra, Derinlik kumpasını kaldırınız ve ölçme değerini okuyunuz.

Kumpasın Okunması:

Kumpaslar sistem olarak iki çeşittr.

MM’lik ölçülü kumpas ( kumpasın alt kısmında yer alır.)

Parmak ( ” ) ölçülü kumpas ( kumpasın üst kısmında yer alır.)

Verniyer : Kumpas üzerinde yardımcı bir cetvel olup tam sayıdan sonraki ölçünün belirlenmesinde en büyük rolü oynar.Üç çeşit metrik verniyer vardır.

1/10 verniyer

1/20 verniyer

1/50 verniyer

1/10 verniyer: Cetvel üzerinde 9mm’lik kısım verniyer üzerinde 10 eşit parçaya bölünmüştür. Böylece verniyer üzerindeki bir bölüm cetvel üzerindeki bir bölümden 0,1mm daha küçüktür.Cetvelin bölümleri 1mm verniyerinkiler ise 0,9mm’dir.

9/10 = 0,9mm

1-0,9 = 0,1mm

0,1 = 1/10

2) 1/20 Verniyer : 1/20mm ( 0,05) hassasiyetinde bir kumpas elde etmek için cetvelin 19mm’lik kısmını verniyer üzerinde 20 eşit parçaya bölüştürülürmüştür.

19/20 = 0,95

1 – 0,95 = 0,05

0,05 = 1/20

3) 1/50 Verniyer : 1/50 ( 0,02mm ) hassasiyetinde bir kumpas elde etmek için çetvelin 49mm’lik kısmını verniyer üzerinde 50 eşit parçaya bölünmüştür.

49/50 = 0,98mm 1 – 0,98 = 0,02 0,02 = 1/50

Kumpası Okuması : Verniyeli kumpası okumak kolaydır. Önce elimizdeki verniyerin hassasiyet değerini bilmeniz gerekir. Ölçülecek parçaya göre kumpas açılır. Parçanın uzunluğunun tam değeri çetvelden okununr. Küsür altı kısmı verniyerden okunur.Eğer verniyerin sıfır çizgisi çetveldeki mimimetre çizgilerinden biriyle bir hizaya gelirse okuma mm olarak tam değerindedir. Eğer verniyerin sıfırı cetveldeki mm çizgisiyle karşılaşmıyorsa , okuma mm olarak tam değildir. Bu durumda mm ondaları verniyer üzerinden okununr.Verniyer bölüntü çizgilerinden birisi cetlelin mm çizgilerinden birisiyle karşı karşıya gelir.Eğer verniyer 1/20’lik ise 10. Çizgi çakışıyor ise cetvelden okunan değere 10 x 0,05 = 0,5mm ilave edilir.

Kumpasın teknik olarak okunması:

Örnek 1 :

1/20 kumpasta O.Ö. = T.S + ( H.D.x V.Ç. )

Tam Sayı = 19 O.Ö. = 19 + ( 0,05 x 14 )

Verniyer Çizgisi = 14 O.Ö. = 19 + 0,70

Okunan ölçü = ? O.Ö. = 19,70mm

Örnek 2 :

1/20 Kumpas O.Ö. = T.S. + (H.D. x V. Ç. )

Tam Sayı = 41 O.Ö. = 41 + ( 0,05 x 5 )

Verniyer Çizgisi = 5 O.Ö. = 41 + 0,25

Okunan Ölçü = ? O.Ö. = 41,25mm

Örnek 3 :

1/50 Kumpas O.Ö. = T.S. + ( H.D. + V.Ç. )

Tam Sayı = 25 O.Ö. = 25 + ( 0,02 + 32 )

Verniyer Çizgisi = 32 O.Ö. = 25 + 0,64

Okunan Ölçü = ? O.Ö. = 25,64mm

Örnek 4 :

O.Ö: = T.S. + ( H.D. + V.Ç. )

O.Ö. = 20 + ( 0,05 + 12 )

O.Ö. = 20 + 0,60

O.Ö. = 20,60mm

Örnek 5:

O.Ö. = T.S. + ( H.D. x V.Ç. )

O.Ö. = 48 + ( 0,05 x 19 )

O.Ö. = 48 + 0,95

O.Ö. = 48,95mm

Paramk İnç Sisteminin Okunması :

Örnek 1 :

1/28 kumpas O.Ö. = T.S. + ( H.D. x Ç.C.)

Tam Sayı = 3/8 ” O.Ö. = 3/8 + ( 1/128 x 5 )

Çakışan Çizgi = 5 O.Ö. = 3/8 + 5/128 = 48/128 + 5/128

Okunan Ölçü = ? O.Ö. = 53/128″

Mm cinsinden = 53/128 x 25,4 = 1346,2/128 = 10,51

Örnek 2 :

T.S. = 5/8″ O.Ö. = T.S. + ( H.D.xÇ.Ç. ) = 5/8 + ( 1/128 x 4 )

Ç.Ç = 4 O.Ö. = 5/8 + 4/128 = 84/128 = 21/32″

Mm cinsinden = 21/32 x 25,4 = 533,4/32 = 16,668mm

Örnek 3 :

O.Ö. = 1/1 + 3/16 +5/128

O.Ö. = 128/1128 + 24/128 + 5/ 128 = 153/128″

Mm cinsinden = 153/128 x 25,4 = 3886,2/128 = 30,36mm

C) Mikrometreler : Tesviyecilikte kullanılan bir ölçü aletidir. Mikrometreler; dış çap , iç çap , vida ve derinlik mikrometreleri olmak üzere çeşitli tipleri vardır. Mikrometreler aşağıdaki sebeplerden ötürü çok önemlidirler.

Küçüktür,taşına bilir ve normal kullanımlara dayanacak kadar sağlamdırlar.

Hassasiyetini çok iyi muhafaza eder ve aşınınca kolaylıkla ayarlana bilir.

Kullanılması , okunması kolaydır ve tek elle kullanıla bilir.

Dış ölçmeler için kullanılan mikrometreler :1/100mm’ye kadar okuma tamlığında imal edlirler.

Dış ölçmeler için

Et kalınlıklarını ölçümek için özel şekilde yapılmışlardır.Dış ölçümeler için 1/1000 mm okuma tamlığında verniyerli.

Değiştirile bilen ağızlı vidaların aşağıdaki dış ölçüler içindir

Dış çap

Çekirdek çapı

Böğür çapı

Ölçme baskısını gösteren tertibatlı mikrometre .

Hassas mikrometre

Takılabilen

Geçme şeklinde takıla bilen göstergeli 1/1000mm tamlığında yapılmıştır.

Mikrometrelerde dış ölçmeler :

Mikrometre ölçülecek ölçüden büyük olarak açılır.

Örs iş parcasına dayatılır.

Ölçme mili iş parçasına doğru döndürülerek hareket ettirilir.

Ölçme parçasına yaklaştırırken ölçme milini çok dikkatli döndürünüz.

Ölçme mili parçaya değdikten sonra ölçüyü okuyunuz.

Çok yüksk ölçme baskısı , ölçme hatası doğurur.

Bağlanmış iş parçaının ölçülmesi ; mikrometre sol elle kavranır ve ölçme mili işe doğru çevrilir.

Bir el ile ölçüleçek iş parçasını tutmak mecburiyetinde ise , ölçme şekilde gösterildiği üzere sağ elle yapılır.

Çok sayıda aynı parçaların ölçülmesinde mikrometre bir tutucuya bağlanmalıdır. Dikkat :

özel tamlık isteyen ölçmelerden önce sıfır veya başlangıç durumunu kontrol etmek

gerekir.Normal ölçü baskısında , scala burcundaki sıfır çizgisi ile ölçme tamburundakinin karşılaştırılması lazımdır.

Vidalı mikrometreler ile ölçme : Vida biçimine özel takma parçaları vardır.Dış vidaları ölçmeye yarayan mikrometreler , ölçme vidasını seri ve doğru olarak sıfıra ve muayene ölçüsüne göre ayarlaya bilmek için genellikle ince ayar vidası ile sabitleştirme bileziği gerekir.

Vidaların adımları ve böğür açıları çeşitlidir. Bu sebepten takılabilen takımlar bunlara uygun olarak yapılır.

Vida ölçme telleri 0,17- 3,2 mm ‘ler arasında kademeli olarak yapılmışlardır.

Mikrometre ile dış vidanın ölçülmesinde gerekli olan takma ağızların ölçme şekline göre ( Dış,çekirdek veya böğür ) ve vidanın adımı veya Böğür açısına göre seçilmesi gerekir.

Mikrometre ile aşağıdaki ölçüler tespit edilir.

Vidanın diş üstü çapı d

“ “ dibi “ dı

“ “ böğür “ d2

Adımı ( h) ve böğür açısını ( a ) ölçmek için vida taraklarına ihtiyaç vardır.

Böğür ve çekirdek çaplarının mikrometre ölçülecek ölçüden büyük olarak açılmalı ve ölçme değeri , ölçme milinin gerekli titizlikle döndürülmesiyle elde edilir.

Doğru ayarlamada , vidanın boşluksuz ve basınç yapmadan geçmesi gerekir.

Hassas mikrometre :

Örs (sabit tuş ) hareketli yapılmıştır.Bir yay basıncı altında duran örsün hareketi , mekanik olarak bir kaldıraç sistemi yardımıyla bir göstergeye iletilir. Gösterge üzerinde ±20 ( ± 0,020mm )gösterir.Örsün harektli oluşu gösterge ve ölçüme tamburunun konumları birbirine bağlı olur.Örsün yaylı olması nedeniyle , her ölçme aynı baskıyla yapılır. Sıfır veya başlangıç durumunun kontrolünde , tambur sıfırda iken , ibrede sıfır üzerinde bulunmalıdır.

Derinlik ve iç ölçmelerde kullanılan mikrometreler:

derinlik mikrometreleri:

Normal tipte

Millerdeki kama yerlerinin ölçülmesine yarayan tipte yapılır.

Derinlik ölçme çubuğu değişe bilir.

İç ölçme mikrometreleri :

Değişe bilen ara parçalı tip,Ölçme alanı 50mm den 1800mm ye kadar.

5-30mm ölçme alanlı tip.

5-55mm ölçme alanlı tip.

Üç noktadan temaslı tip.Ölçme alanı 6-300mm.

İç vida ölçme mikrometreri :

Değişe bilen takma ağızlı tip.

Değişe bilen takma ağızlı ve ara parçalı tip.

MikrometreLDerinlik ölçme :

Mikrometre ölçülecek ölçüden küçük açılır.

Ölçü irtibat yüzüne sıkı olarak oturtulur.

Ölçme mili , ölçülen yüzeye doğru döndürülmek üzere hareket ettirilir.

Mil temas ettirilince mikrometreyi okumak için delikten çıkartılır.

Millerde ve silindirik parçalardaki kama yeri yuvalarının deliklerini ölçmek için , açılı olarak boşaltılmış köprülü bir mikrometre kullanılır.Bu sırada yuva deliğini iki ölçü alarak bulunuz.

ÖRNEK :

Ölçmede okunan değer = 10,25mm

Ölçmede okunan değer = 2,50mm

7,75mm

Mikrometrelerde İç Ölçmeler :

Mikrometre ölçülecek ölçüden küçük olarak açılır.

Mikrometrenin sabit ölçme yüzü iş parçasına dayatılır.

Ölçme mili döndürülerek iş parçasına temas ettirilene kadar ona doğru hareket ettirilir.

Mikrometrenin ölçü irtibat yüzeyine göre dikine boyuna doğrultuda , dik açı yapacak şekilde bulunması gerekir.

Deliklerde mikrometrenin dikine doğrultuda en büyük değere , eksen doğrultusunda ise en küçük değere intibak etmesi gerekir.

İç köşelerde mikrometrelerinin boyuna ve dikine doğrultularının en küçük değere intibak etmesi gerekir.

Üç noktada temas eden mikrometrelerde ( yalnız delikler için ) ince ayar için , çıt çıt 3 ile 4 defa döndürülür. Böylece aynı ölçme baskısını elde ederiz.

Ölçme ağızlı mikrometreler: Bu mikrometrelerin kullanılmasında özel bir dikkat istenir. Çünkü ağızlarında meydana gelebilecek kaldıraç tesiri ,

vidayı yanlış ölçmeye ve ölçme vidasının zarar görmesine neden olabilir.

Mikrometre ile iç vidaların ölçülmesi : Ölçme için gerekli olan takma uçları ölçme cinsine ( dış , diş dibi ve böğür çapı ) ve vidanın adımı veya böğür el açısına göre seçilmelidir.

Böğür çapının ölçülmsinde , eğer vidanın böğür açısı normal değerinden farklı ise , ölçme sonucu yanlış bir değer çıkar. Takma uçların böğürleri bu taktirde , vida profiline uymaz.Bu durumu yok eymek için ölçme yüzeyi kısıtlanmış takma ağızları kullanılır.

75mm’den 300mm’ye kadar vidalar için, ara parçalı iç vidalar kullanılır.

Çapı 20mm’den 95mm’ye kadar olan vidaların böğür çapının ölçülmesinde , özel çeneli mikrometreler kullanılır

DİKKAT : Mikrometreler ölçme işleminden , önce bilezik şeklindeki vida mastarlarına göre ayarlayın.

Mikrometrenin Teknik Olarak Okunması:

Tam Sayı 4,00 Tam sayı 6,00

Cetveldeki yarım sayı ___ Cetveldeki yarım sayı 0,50

Tamburdaki sayı 0,45 Tamburdaki sayı 0,46

+ _____ +_____

4,45mm 6,96mm

Hassas Mikrometrelerin teknik olarak okunması :

Gösterge eski alanda

Tam sayı 5,000

Tamburdaki Sayı 0,470

+_____

Ayar 5,470

Gösterge 0,004

+______

Ölçme değeri 5,446mm

Gösterge Artı Alanda

Tam sayı 5,000

Tamburdaki Sayı 0,460

+_______

Ayar 5,460

Gösterge 0,006

+_______

Ölçme değeri 5,466mm

Eğer hassas mikrometre , çok sayıda aynı parçanın ölçülmesinde kullanılırsa ve bunlarda , gerkli ölçüden çok küçük sapmalara ( örn. ± 0,01mm) müsaade ediyorsa aşağıdaki şekilde ölçme yapılır.

Bölüntü Yüksüğünde ölçme değeri ( örn 8,42mm ) bir lupla tam olarak ayarlanır.

Tespit bileziği sıkıdır.

Ayarlama kontrol edile bilir.

Tolerans İşaretleri /( + 10m ve – 10m) ayarlanır.

Basma düğmesi ile örs geri çekilir.İş parçası araya konur.

Basma düğmesi serbest bırakılır.

Gösterge tolerans işaretlerinin arasında kaldığı sürece ölçme değeri müsaade edilen tolerans içindedir.

d. Ölçme Saatleri ( Komparatör ): Toleransların belirli ölçü değerinde olması gereken uzunlukların ölçülmesinde kullanılrı. Okuma tamlığı 1/100 mm’dir. Ölçme işlemi için özel taşıyıcı tertibatlara ve iç ölçmeler için ayrıca iletme çubuklarına ihtiyaç vardır.

Çeşitli ölçme saatleri :

Ölçme saati

a-3 mm ölçme alanlı., tolerans işaretli ve

işaretsiz.

b-10mm ölçüm alan.lı tolerans işaretli ve işaretsiz.

Taşıyıcı tertibatlı

a-İş tezgahları için ölçme sapmaları.

b-Ölçme plakası için ölçme masaları.

c-Kalınlıkları ölçmek için kıvrık taşıyıcılar.

d-İç ölçmeler için iletme çubukları.

Ölçme Saati İle Ölçme : önce johanson mastarı ( sabit ölçü mastarı ) ile ibrenin sıfıra ayarı yapılır. Ölçme saati ile belli bir ölçme değerinde olan sapmaları gösterir.

Ölçme saati pratik olarak öyle ayarlanır ki; ibre sıfırda dururken temas pimin kursu, her iki doğrultuda mümkün olabilecek sapmaları

da içine alabilsin. Uygun olan kurma yaklaşık 1 mm’dir.

Eğer tolerans işaretleri varsa o zaman bunlar kabul edilen sapma miktarına göre ( örnek 0,1 mm ) ayarlanırlar. Parçaların ölçülmesinde ibre tplerans çizgileri arasında kalıyorsa, bu iş parçalarının hepsi ölçü bakımından kusursuz kabul edilir.

Ölçme saati ile parçaların eksenden kaçıklığının ölçülmesinde ölçme saati milinin, iş parçası miline daima dik açı yapacak şekilde durması şarttır.

Eksenden kaçıklık ( eksantirik ) ölçülecek olan ( H ) kursu ile hesaplanır. e

=H/2 ölçme çeşitli kısımlarda tekrarlanmalıdır.

Bu iş parçasının dairesel hareketlerinin kontrolü :

Ölçme saati, belli bir hareket yapabilecek şekilde sıfıra ayarlanır. Eğer iş parçası yavaşça dönerken, ölçme saatinin hiçbir sapma yapmıyorsa,

o zaman iş parçası kusursuz demektir. Fakat gösterge bir sapma meydana getiriyorsa;

o zaman en büyük ve en küçük ölçme değerinin farkı kursu ( sapmayı ) verir. Eksenden kaçıklık

bunun yarısına eşittir. e= H/2

Paralel Yüzeylerde Eksen Kaçıklığının Ölçülmesi:

Ölçülecek olan yüzeyin, ölçme aletinin gövdesinin ( sehpanın ) oturduğu yüzeye paralel olmasına dikkat

edilmelidir. Bu durum, sehpanın yerinin değiştirilmesiyle kontrol edilir. Bu sırada göstegenin hiçbir sapma

yapmaması icabeder. Bundan sonra saat okunur, saat kaldırılıp alt yüzey yukarı çevrilir. Yeniden paralellik temin

edilir ve tekrar okunur. Eğer iki okuma arasında hiçbir fark bulunmazsa, o zaman yüzeyler eksene göre simetrik

konumdadır. Bir fark bulunduğu zaman, eksen kaçıklığı e=H/2 bulunur.

Bir eksantirik kursunun ölçülmesi:

Ölçme saati ile bir defa eksantrikliğin en yüksek ( M1 ) ve bir defa en alçak ( M2 ) konumda ölçme yapılır.

Eksantrik kursu H= M1 – M2

Eksatriklik e=H/2

Örnek:

M1= 9,00 H= 9,00-1,58

M2= 1,58 H=7,42

e=H/2= 7,42/2= 3,71 mm

Açı ölçme arçları:

Açılar sabit veya ayarlanabilir açı ölçme aletleri ile birlikte ölçüle bilirler.Sabit açı ölçme aletleri yalnız sabit bir açının ölçülmesi için yapılmışlardır.Ayarlı açı ölçme aletleri derece bölüntülü ve bölüntüsüz olarak yapılırlar ve herhangi bir açıya göre ayar edile bilirler.

Çeşitli ölçme aletleri :

Sabit açı ölçme

dikdörgenler

belli dar ve geniş açı gönyeleri

2. Ayarlı açı ölçme aletleri

Herhangi bir açıyı nakletnede kullanılan ölçü bölüntüsüz gönyeler.

Herhangi bir açıyı ölçmekte kullanılan bölüntülü gönyeler.

Sabit Gönyeler ile ölçme :

Gönye her iki kolu ( kılıcı ) iş parçasının yüzeyleri ile dik açı yapacak şekilde iş parçasına oturtulur.

Kaide olarak uzun olanı dayama yüzeyi görevini görür.

Açının tamlığı ( doğruluğu ) ışık aralığı metodu ile belirlenir.

Gönyenin konulmasında bir kol ölçme yüzünün tam genişliğince dayatılacak yüzeye oturtulur. Ve gönye yavaşça kolu boyunca diğer kol iş parçasına temas

edinceye kadar hareket ettirilir. Bu sırada iş parçası ve gönye ışığa doğru tutulur. Bakış doğrultusu

ile ölçülen yüzeyin aynı düzlemde bulunması gerekir. Eğer iş parçasının açısı , kullanılan

ölçü aletininki ile ışık sızmayacak şekilde çakışır ise o zaman tan açı sağlanmış olur.

İç , açının ölçülmesinde , gönyenin bir kolu dış ölçme yüzeyi iş parçasına dayama yüzeyine oturtulur ve gönye iş

parçasının diğer yüzeyine doğru , gönye temas edinceye kadar kaydırılır.(1)

Gönyenin direk olarak dayama yüzeyine konmasında (2) özel bir itina göstermek lazımdır.

Ayarlana bilir açı ölçer :

Üniversal açı ölçerin montajı ve bölüntüleri o şekilde yapılmıştırki , her türlü açının 5 tamlıkta okunması mümkündür. Esas bölüntü , her biri 90°’lik dört alanı ihtiva eder.Bu , 0°’den başlayıp her iki tarafa doğru 90°’ye kadar artarak gider.Buradan itibaren tekrar azalarak 0°’ye iner.

Verniyede aynı şekilde her iki tarafa doğru yapılmıştır.Böylece esas bölüntünün her iki tarafa hareketinde olduğu

gibi , doğru ölçme yapıla bilir.

Açı ölçerlerde ölçmeler :

Kılıç iş parçasına o şekilde dayatılır ki , artık kılıç ile iş parçası arasında bir ışık aralığı farka dilmez.

Açı ölçerin kılıç ölçme yüzeyi üstünde her zaman dik konumda durur.

Basit açı ölçerde hareketli kılıç , açı değeri doğrudan doğruya okuna bilecek şekilde ayarlanır.

Üniversal açı ölçerlerde ölçme sırasında her açınınkatları ayarlana bilir.

Dar açının ölçülmesinde : Ölçme değeri = okuma değeri

Genilş açının ölçülmesinde : Ölçme değeri = 180° – okuma değeri

Açı ölçerlerin okunmasında önce esas bölüntü üstünde sıfırdan sonraki tan derece miktar verniyerin sıfır çizgisi yardımıyla okunur. Bundan sonra aynı yönde harekete devam edilerek , esas bölüntünün bir çizgisi ile çakışan verniyer bölüntü çizgisi ile dakika miktarı okunur.

Boşluk Muayne edici ( Layner ) :

Makinaların ve aparatların montajında , örn. Kızakların , yatakların , v.b. boşluklarını tespit etmede kullanılır. Bir boşluk muayene edici dilleri , takım halinde ve çeşitli kademededir.

Kavis Şablonu :

Dış bükey ( konveks ) veya iç bükey ( konvak ) eğri yüzeylerin kavis yarı çaplarını mukayese etmek suretiyle

tespit etmekte kullanılır.

Eğer bir iş parçasının kavisi şablonun kavisine uymaz ise , bu zaman bir ışık aralığı meydana gelir

İş parçasının kavisi çok İş parçasının kavisi ile şab- İş parçasının kavisi

Küçük lonun kavisi çakışır. Çok büyük.

Ölçme Nedir?

Ölçme görünüşte basit olmasına rağmen, göründüğü kadar basit olmayıp oldukça karmaşık bir işlemdir. Ölçme yapabilmek için sırasıyla şu soruları sorup cevap aramak gerekmektedir:

» Neyi ölçeceğiz?
» Nesini ölçeceğiz?
» Ne ile Ölçeceğiz?
» Kim ölçecek?
» Ne kadar?

Öyleyse bir ölçme işleminde şu üç öğenin mutlaka bulunması gerekmektedir:

1- Ölçülecek bir varlık (Varlığı bir veya birkaç niteliği yönünden ölçebiliriz.)
2- Ölçeceğimiz varlığı veya niteliği doğru olarak ölçebilen bir aracın olması,
3- Sonucun sayı ile anlatımı.
Bu üç öğenin dışında, ölçme işlemini gerçekleştirecek bir kişinin olacağı ve bu kişinin ölçme konusu ile ilgili bilgi ve beceriye sahip olması gerektiği de unutulmamalıdır.
Bir fikir vermesi bakımından bazı ölçme tanımları aşağıda verilmiştir.
Ölçme, bir ya da çok kişiye ilişkin bir değişken niteliğin, niceliğini ya da derecesini saptama ve sayısal olarak belirtme işidir. (Dr. A. Ferhan Oğuzkan-Eğitim Terimleri Sözlüğü)
Ölçme, öğrencilerin belli bir alan ya da konudaki, gelişme ve başarılarını, uygun araçlar ve yöntemler uygulayarak sayısal sonuçlarla belirtme işidir. (Dr. A. Ferhan Oğuzkan-Eğitim Terimleri Sözlüğü)
Ölçme, gözlem sonuçlarının sayı ile ifade edilmesi demektir. (M. Fuat Turgut – Başarının Değerlendirilmesi (Broşür))
Ölçme, objelere, bireylere belirli bir özelliğe sahip oluş dereceleri­ni belirtmek için, belirli kurallara uyarak sembolik değerler verme işlemidir. (Dr. Saim Kaptan – Bilimsel Araştırma Teknikleri)
Ölçme, bir birimi kullanarak, bir varlığın bu birime göre farkını bulmadır. (Öğretmenlik Meslek Dersleri Sözlüğü)
Ölçme, en, boy, hacim, süre gibi nicelikleri, kendi cinsinden seçilmiş bir birimle karşılaştırıp, kaç birim geldiklerini belirtmektir. (Türkçe Sözlük)
Sonuç olarak ölçmeyi, «Bir varlığı veya varlıklara ait özellikleri, uygun araçlar kullanarak, bir birim cinsinden sayı ile ifade etmektir» şeklinde tanımlayabiliriz.

BİLİNMESİ GEREKEN ÖLÇME
Eğitimcilerin, özellikle öğretmenlerin, ölçme ve test tekniği konusunda bilmeleri gerekli görülen noktaların başlıcaları aşağıda sıralanmıştır.

1. Okutulan derslerdeki başarı ya da gelişmeleri ölçme amacı güden testler (bu arada özellikle standart testler) hakkında bilgi sahibi olmak: bu testleri hazırlama, uygulama, puanlama ve sonuçları doğru yorumlama ve kaydetme tekniklerini bilmek.
2. Test sonuçlarını çözümleme ve yorumlama için gerekli basit istatistiksel işlemlerle normların çeşit ve kullanılışını bilmek.
3. Ham puanları standart puanlara çevirebilmek.
4. Testlerin geçerlik ve güvenirlik katsayılarını yorumlayabilmek, bunların testin içeriği, madde sayısı, öğrenci grubunun özellikleri ve bunları etkileyen durumsal koşullarıyla olan ilişkileri bilmek.
5. Ölçme hatası kavramını bilmek, verilen herhangi bir puanı bu anlayışın ışığında yorumlayabilmek.
6. Çeşitli kollardaki eğitim-öğretim etkinlikleri çerçevesinde öğrencilerin tek tek ya da tüm sınıfın durumunu profille göstermek, değişme ve gelişmeleri profilden izlemek.
7. Bir test programının yapı, amaç ve özelliklerini bilmek, program gereğince kullanılan testleri amaca uygunluğu, uygulamaya elverişliliği yönlerinden eleştirebilmek, test programını daha yeterli ve etkin bir niteliğe kavuşturmak için gerekli önerilerde bulunabilmek ve bu yoldaki çalışmalara katılabilmek.
8. Sınav veya test sonuçlarının ve genellikle öğrencilerin tek tek veya grup olarak gösterdikleri gelişimleri anne-babalara, ilgililere ve gerektiğinde kamuya anlatabilmek.
9. Genel ve özel yetenek testleri ile başarı testlerinin kullanılış yer ve amaçlarını ayırt edebilmek, aralarındaki fark ve ilişkileri görebilmek.
10. Ölçme ve değerlendirmeyi bir eğitim süreci olarak kullanabilmek, sonuçları sınıflarda tartışarak öğrencilerin kendi kendilerini değerlendirme güçlerini geliştirmeyi sağlamak.
11. Ölçme ve değerlendirme etkinliğinin çok yanlı olduğunu bilmek; özellikle eğitim ve öğretimi çocukların öğrenme yeteneklerine ilgi ve kişisel eğilimlerine uygun düşecek yönde düzenlemek için ölçme ve değerlendirme sonuçlarından yararlanmak.

Ölçmenin Öğeleri
Varlık: Ölçme yönünden önemli olan varlığın canlı-cansız oluşu değil, somut-soyut oluşudur.
Ölçme aracı: Ölçme işlemlerinde kullanılan araçları, 1) standart. 2) standart olmayanlar, şeklinde iki gruba ayırabiliriz.
Sayısal sonuç: Ölçme aracı ile elde edilen sonuç birbiriyle yakından ilgilidir. Standart bir araç kullanarak yapılan ölçmede elde edilen sayısal sonuç kesinlik arzeder. Ölçmede kullanılan araç standart değilse, elde edilen sonuç kesin bir anlam taşımaz. Ölçülecek varlık veya özellik somut, ölçme aracı da standart ise sonuç kesin olacaktır.

Başlıca Ölçme Çeşitleri
Varlıkların veya ölçmek istediğimiz niteliklerin ölçülmesi, dolaylı (endirekt) ve dolaysız (direkt) olmak üzere iki şekilde olur. Ölçmede kullanılan ölçek ya da birime göre, elde edilen sonuç mutlak (kesin) veya bağıl (izafî) olabilir. Bu yönden de ölçme, mutlak ve bağıl olmak üzere ikiye ayrılmaktadır. Böylece ölçmeyi, yapılış şekline göre dolaylı ve dolaysız, kullanılan birim ve elde edilen sonuca göre de, mutlak ve bağıl olarak çeşitleyebiliyoruz.

Dolaylı ve dolaysız ölçme: Çoğunlukla, ölçülecek varlık ya da özellik, kullanılan araçla doğrudan ölçülebildiği halde, bazı hallerde varlığın kendisini doğrudan ölçmek mümkün olmamaktadır.

Mutlak ve bağıl ölçme : Bir uzunluk veya ağırlık söylendiği zaman herkes tarafından anlaşılan ve şüphe uyandırmayan bir kesinlik vardır. Bu şekil ölçmelere mutlak ölçme denir.

1- Mutlak ölçmede başlangıç noktası sıfırdır. Bağıl ölçmelerde, sıfır yokluğu göstermez.
2- Mutlak ölçme, her yerde ve herkes tarafından aynı anlamı taşır. Bağıl ölçmenin herkesçe kabul edilen kesin bir anlamı yoktur.

Ölçmede Hassaslık ve Hata Kavramı

Bir ölçme işleminde hatayı en az seviyeye indirebiliriz. Fakat, aracımız çok hassas bile olsa, tamamen hatasız bir ölçmeyi kolay kolay yapamayız.
Her ölçmede mutlaka hata payı vardır. Bu hata ölçme yönteminden, ölçmeyi yapan bireyden, ölçme yapılan ortamdan vb. olabilir.
Eğitimdeki ölçmelerde hatadan sakınmak için, hata kaynakları ve bu kaynakların ölçme sonuçlarını nasıl etkilediği bilinmelidir.
1- Ölçmeyi yapan kişiden gelen hatalar; Bireylerin, ölçme konusu ile ilgili bilgi ve becerilerinin noksan ve farklı oluşundan dolayı, herkes aynı derecede hassas bir ölçme yapamaz.
2- Ölçme aracından gelen hatalar; Bir araç ne kadar iyi yapılırsa yapılsın, zamanla hassaslığı bozulabilir.
3- Ölçen kişinin ve ölçme aracının çevre ile etkileşiminden doğan hatalar; Özellikle insanla ilgili ölçme çalışmalarında bu durum daha çok etkili olur. Ölçen kişi ile, ölçülen kişinin etkileşmesi, ölçme sonucunu olumlu ve olumsuz şekilde etkileyebilir.
4- Kaynağı belli olmayan hatalar; Kaynağı iyi bilinmeyen, ölçmeciye veya ölçme aracına bağlı olan ve ölçme sonuçlarına gelişigüzel yansıyan hatalara tesadüfi hatalar denir.
Bir aracın ölçülmek isteneni doğru olarak ölçmesi, bu aracın geçerli olduğunu gösterir. Her uygulanışta aynı sonucu vermesi de onun güvenilir olduğuna işarettir. İnsanın ruhsal yönü ile ilgili nitelikleri, birbirinden tam olarak ayırmak mümkün olmadığı gibi, bu niteliklerin birbirlerini etkilemesi ölçme işlemini daha da zorlaştırır. Bunun için de, eğitim ve öğretimde kullanılan ölçme araçlarının geçerliliği ve güvenilirliği tam değildir.

Değişkenler
Ölçülecek olan durum ve niteliklere genellikle obje denmektedir. Varlık ve olaylar arasında değişiklik gösteren objelere de değişken denir. Boy, ağırlık, renk, sıcaklık, basınç, zekâ hepsi birer değişkendir. Değişkenlerin bir kısmını sayılarla gösterebildiğimiz halde (boy, ağırlık, sıcaklık, yaş gibi), bazılarını ancak özellik olarak belirleyebiliyoruz. Bu nedenle değişkenler ikiye ayrılırlar.
1. Nicel değişkenler
2. Nitel değişkenler
Nicel değişkenler sayılarla gösterilebilen değişkenlerdir. Nitel değişkenler ise, kalite ve çeşit yönünden ifade edilebilirler. Cinsiyet, renk, din, ilgi, davranış gibi. Bunlar sıfatlarla gösterilirler. Bu bakımdan nitel değişkenler, ölçmeden çok gruplama, sıralama ve derecelemeye uygun düşerler. Nicel değişkenler, her çeşit ölçme araçları ile ölçülerek sayısal olarak belirlenirler. Nitel değişkenleri bu şekilde ölçme olanağı yoktur. Ancak, aynı özelliklere sahip olanlar gruplanır, grupların frekansı bulunarak sonuç sayı ile gösterilebilir. Bu da ölçme değil bir sayma olur.

Ölçek Çeşitleri
Ölçekler; değişkenlerin sayısal olarak gösterilmelerini sağlayan şekil ve yöntemlerdir. Ölçeklerin başlıcaları, en yetersizinden, en yeterli olana doğru şöylece sıralanmaktadır;
1-Sınıflandırma ölçekleri: Bu ölçeklere aynı zamanda gruplama ölçekleri de denmektedir. Benzer özelliklerden yararlanmak ve aynı özellikleri taşıyanları bir grupta toplamaktır. Nitel değişkenlerdir. Ölçmeye ve bir birim cinsinden sayı ile gösterilmeye uygun düşmediklerinden gruplamaya tabi tutulurlar. Gruplarda bulunan elemanları sayarak, frekans dağılımını ve modunu bulmak mümkündür. Daha ileri istatistik işlemleri uygulama olanağı yoktur.
2-Sıraya Dizme Ölçekleri: Sıralama genellikle, gruplamadan sonra yapılan bir işlemdir. Objeleri, herhangi bir özelliğe sahip olma derecelerine göre sıraya koymaktır. Benzer özellikler bakımından, en üstün olandan en geri olana doğru 1 inci, 2 inci, 3 üncü, 4 üncü seklinde sıralamaktır. Sıraya konulduktan sonra ortak özellik önemini kaybeder. Önemli kimin kimden daha çok, daha az veya küçük-büyük oluşudur.
3-Aralıklı ölçekler (Eşit aralık Ölçeği) : Bu çeşit ölçeklerde bir başlangıç noktası vardır. Başlangıç noktasından itibaren, ölçek eşit aralıklara bölünmüştür. Ancak başlangıç noktası kesin değildir, mutlak yokluğu göstermez, izafi olarak kabul edilmiş bir noktadır. Bu bakımdan birimler birbirinin iki katı veya yarısı değildir. Biri diğerinden şu kadar fazla ya da eksiktir.
Aralık ölçekleri, objeler arasındaki farkın miktarını göstermektedir. Onun için toplama, çıkarma gibi hesaplama işlemleri yapılabilir. Her tür istatistik işlemi uygulanabilir. Termometreler, puanlar aralık ölçeklerine örnektir.
4-Oran Ölçekleri: Ölçeklerin en üstünü bu ölçeklerdir. Bu tip öl­çeklerin aralıklı ölçeklerden tek farkı mutlak yokluğu gösteren bir başlangıç noktasının bulunmasıdır. Başlangıç izafi olarak kabul edilmiş bir nokta değil, mutlak yokluğu gösteren bir sıfır noktasıdır. Başlangıcının kesin yokluğu göstermesi ve aralıklarının eşit olması, bu ölçeklerle elde edilen sonuçlara her çeşit hesaplamanın uygulanabilmesini sağlar.
Oran ölçeklerinin kullanıldığı ölçmeler kesindir. Nicelik cinsinden değişkenler bu çeşit ölçeklerle ölçülür. Oran ölçekleriyle elde edilen verilere her tür istatistik işlemler uygulanabilir.

Fiziksel ve Sosyal Bilimlerde Ölçme
1. Fiziksel bilimlerin ölçme konusu somuttur, maddenin nicel yönü ile ilgilenir. Sosyal bilimlerin konusu ise daha çok soyuttur. Somutun kesin olarak ölçülmesi mümkün olduğu halde, soyutun ölçülmesi çok zordur. Soyutun ölçülmesinin zorluğu yanında elde edilen sonuçlar da kesin değildir. Bu nedenle, fiziksel bilimlerde ölçme, sosyal bilimlere oranla daha kolay ve kesindir.
2. Somut varlıkları ölçmek üzere standart ve hassas ölçme araçları geliştirilmiştir. Fiziksel bilimler ölçek olarak en üstün seviyedeki bu ölçekten yararlanırlar. Sosyal bilimlerde kullanılan ölçeklerin, en üstün seviyede olanı aralıklı ölçeklerdir. Böylece, sosyal bilimlerdeki ölçme araçlarının yetersizliği, yapılan ölçmenin de yetersiz kalmasına neden olmaktadır.

DEĞERLENDİRME KAVRAMI
Değerlendirme Nedir?
Ölçmeyi belli bir amaçla yaparız. Sonra da elde ettiğimiz sonucun amacımıza uygun olup olmadığını araştırırız. Ölçme sonucunu amacımıza göre yorumlamak, az, çok, yeterli, iyi, kötü şeklinde bazı değer hükümlerine ulaşmak bir değerlendirmedir. Böylece değerlendirme, ölçmeden sonra gelen ve onu takip eden bir işlemdir.
Değerlendirme, her ne kadar ölçmeyi takip eden bir işlemse de, ölçme sonucunu kendi başına değerlendirme olanağı yoktur. Ölçme sonucunun değer kazanabilmesi, ya da ona değer biçilebilmesi için, mutlaka onu karşılaştırabileceğimiz bazı dayanakların olması gerekir. Ölçme sonuçlarının değerlendirilmesi için karşılaştırmaya ve yorumlamaya esas alınan dayanaklara ölçüt denmektedir. Ölçüt olmadan değerlendirme olmaz.
Yukarıdaki açıklamalardan da anlaşılacağı gibi değerlendirme, üç basamaklı bir işlem olarak karşımıza çıkmaktadır. Bunlar sırasıyla şunlardır:
1- Ölçme ya da ölçme yerine geçebilen gözlem verileri: Ölçme yapılmazsa veya ölçme yerine geçebilecek gözlem verileri olmazsa değerlendirme olmaz. Çünkü, ortada değerlendirecek bir şey yok demektir.
2- Ölçme veya gözlem verilerini karşılaştıracak, yorumlamayı kolaylaştıracak dayanaklar: (Ölçüt, kıstas, kriter) Elimizdeki ölçme verilerine değer biçebilmek için, bazı dayanaklara gerek vardır.
3- Hüküm: Ölçme verilerinin ölçüt ya da ölçütlerle karşılaştırılması ile varılan sonuç. İyi, başarılı, başarısız, yeterli gibi değer hükümleri.
Bazı değerlendirme tanımları:
Değerlendirme, bir çalışmanın sonucu üzerinde varılan yargı, bir şeye değer biçmedir. (Türkçe Sözlük)
Değerlendirme, bir obje veya işin belli ölçütler karşısında niteliğini veya değerini tayin etme, bir konuda ölçütlerle gözlem verilerini karşılaştırmadır. (Öğretmenlik Meslek Dersleri Sözlüğü)
Değerlendirme, niceliği ya da niteliği üzerinde yapılan, çalışma sonucu varılan yargıdır. (Eğitim Terimleri Sözlüğü)
Değerlendirme, aynı biçimdeki olayların, birtakım ölçütlere göre önemini belirtmedir. (Eğitim Terimleri Sözlüğü)
Değerlendirme, türlü öğretim amaçlarının gerçekleşme oranını, değişik yollarla ölçme ve ortaya çıkan sonuçlar üzerinde değer biçmedir. (Eğitim Terimleri Sözlüğü)
Tanımlarda da görüldüğü gibi değerlendirme bir yorumlama işidir. Bunun için de yorumlanacak verilere ve bunların yorumlanmasını sağlayacak ölçütlere (dayanaklar) gerek vardır. Sonuç olarak bir tanım yaparsak, değerlendirme; «ölçme ya da gözlem verilerini, uygun ölçütlerle karşılaştırmak suretiyle, bazı değer hükümlerine (yargı) ulaşmaktır.» diyebiliriz.

ÖLÇME İLE DEĞERLENDİRMENİN İLİŞKİSİ
1-Ölçme bir değişkenin miktarını gösterir. Değerlendirme ise, bu miktarın yeterli olup olmadığını ya da amaca uygun olup olmadığını gösteren hükümdür.
2-Genel olarak ölçme objektiftir. Değerlendirme ise yargıya dayandığı ve ölçüte göre değiştiği için sübjektiftir.
3-Kapsam bakımından değerlendirme daha geniştir, ölçmeyi; içine alır.
4-Ölçme daha çok gözleme, değerlendirme ise, karşılaştırma; yorum ve yargıya dayanır.

İYİ BİR ÖLÇME ARACININ ÖZELLİKLERİ
Bir ölçme aracının en önemli özelliği, geçerli olmasıdır. Çünkü, geçerli olan bir araç, hemen hemen diğer bütün özelliklere de sahiptir. Aracın, bütün özellikleri birbiriyle ilgilidir. Her hangi bir özelliğin bulunup, bulunmayışı, aynı zamanda aracın diğer özelliklerine de tesir eder. İyi bir ölçme aracında bulunması gereken, en önemli altı özellik aşağıda açıklanmıştır.

İyi Bir Ölçme Aracı Geçerli Olmalıdır
Ölçme aracının ölçülmek istenen özelliği ölçme gücüne ölmedeki geçerliği denir.
Eğitim ve öğretimde kullanılan ölçme araçları tam standart olmadığı için geçerli bir ölçmenin yapılması oldukça zordur. Bir ölçme aracını oluşturan sorular tek tek geçerli ise, bu aracın tamamı da geçerlidir. Bundan dolayı, ölçme aracındaki soruları hazırlarken şu sorulara cevap aramalıyız.
1.Neyi ölçmek istiyoruz? Bu sorunun cevabını kesinlikle bilmeliyiz
2.Sorumuz, ölçmek istediğimizi doğru olarak ölçebilir mi?

  • Uyum geçerliği
  • Yapı geçerliği

Test geçerliğinin belirtilmesinde korelasyondan yararlanılır. Korelasyonun, değişik ölçülerle yapılan sıralamaların ne ölçüde birbirine benzediğini belirtmek için kullanışlı bir ölçü olması, onun bu amaçla da kullanılmasında önemli bir etkendir. Ancak, geçerlik göstergesi olarak kullanılan korelasyon, -1,00 ile 1,00 değerleri arasında değişebilir, ilişkinin miktarını korelasyonun mutlak değeri gösterdiğinden, sadece 1,00 veya ona yaklaşan değerler değil, -1,00 veya ona yaklaşan korelasyonlar da yüksek bir ilişki olduğunu gösterir. Ancak bu son durumda ilişkinin yönü terstir; birinin yüksek değerlerine ikincisinin düşük değerleri karşılık gelmektedir. Geçerlik göstergesi olan korelasyonun sıfıra yaklaşması, iki ölçü dizisi arasında ilişki bulunmadığını; geçerliğin düşük olduğunu gösterir.

PEARSON MOMENTLER ÇARPIMI KORELASYON KATSAYISININ HESAPLANMASI
( ån) ( åy)
R = åxy –
å (x2 – ( åx)2 ) í å y2 – ( å y)2 y
n n

İyi Bir Ölçme Aracı Güvenilir Olmalıdır
Aracın güvenilir olması, aynı şartlar altında hep aynı sonucu vermesi demektir. Buna kararlılık da denir. Bir testi aynı sınıfa değişik zamanlarda uyguladığımız zaman, aynı veya çok yakın sonuçları alıyorsak bu test güvenilir demektir. Her seferinde değişik sonuçlar alıyorsak, o taktirde test güvenilir değildir.
Saydığımız bu faktörleri dikkate almak suretiyle, bir ölçme aracının güvenilir olup olmadığını anlamak için, yapılabilecek başlıca çalışmaları şöylece sıralayabiliriz:
(a)Aracın tek ve çift sayılı sorularından iki ayrı araç elde edilir. Bu iki araç biraz arayla aynı sınıfa uygulanır. Elde edilen puanların bağıntısı (korelasyon) ne kadar yüksek ise, aracın güvenilirliği o derece iyi dernektir.
(b)Bir ölçme aracı hazırlanırken, eş değerli sorularla ikinci bir araç hazırlanır. Bu iki araç biraz arayla aynı sınıfa uygulanır. Alınan puanların bağıntısı bulunur. Bağıntı, katsayısının pozitif ve yük­sek olması aracın güvenilir olduğuna işarettir.
(c)Aynı araç belli aralıklarla, aynı sınıflara uygulanır, Puanlar arasındaki bağıntının derecesi bulunur. Böylece de, aracın güvenilir olup olmadığı anlaşılabilir.
(d)Sınıf eşit iki gruba ayrılır. Bu iki grubun aynı araçtan aldıkla­rı puanlar arasındaki bağıntının derecesi bulunur. Buna göre de aracın güvenilirlik durumu anlaşılır.
Geçerli olan her ölçme aracı güvenilir demektir. Fakat güvenilir olan her araç geçerli olmayabilir. Ölçmek istediğimizi en doğru şekilde ölçebilen araç geçerlidir. En doğru şekilde ölçtüğüne göre, aynı şartlar­da hep aynı sonucu verecektir. Bu bakımdan da güvenilir demektir. Aynı veya benzer şartlarda hep aynı sonucu veren -güvenilir- araç, ölçmek istediğimizi doğru olarak ölçmeyebilir.
Hangi yöntemle güvenirlik tahmini yapılırsa yapılsın, sonuçta 0.00 ile 1.00 arasında bir korelasyon elde edilir. Korelasyonun 1.00’e yakın olması testin güvenirliğinin yüksek olduğu, 0.00’a yakın olması ise düşük olduğu anlamına gelir. Testin güvenilirliğinin yüksek olması, test puanlarına yansıyan hataların az olduğu, güvenilirliğinin düşük olması ise hataların fazla olduğu anlamını taşır.

GÜVENİRLİK KATSAYISI HESAPLAMA
1. Güvenirlik katsayısı (R) “Kuder Rıchardsonz” formülü ile hesaplanabilir.
R = N / N-1 [ 1 – X (1-X/N) / S2 ]
N = madde (soru) sayısı
X = puanların ortalaması
S = standart sapma
Geçerlik ve güvenirlik ile ilgili bir noktanın daha belirtilmesinde yarar vardır. Testler için güvenirlik ve geçerliğin ikisinin de yüksek olması testin ölçülmek istenen özelliğinin gerçek değerine yakın değerler verdiğini gösterir. Ancak, testlerin geçerlikleri güvenirlikleri kadar yüksek olmaz. Örneğin, grup karşılaştırmasında kullanılmak üzere hazırlanan testlerin güvenirlikleri 0,60-0,80 arasında olabilir. Bireyler hakkında karar vermede kullanılacak testlerin güvenirliklerinin 0,80’in, karar çok ciddi sonuçlara yol açabilecekse 0,90’ın üzerinde olması beklenir. Öte yandan, grup karşılaştırmalarında kullanılacak testlerin geçerlikleri 0,20-0,60 arasında olabilirken bunun bireysel kararlar temel olacak ölçüleri elde etmede kullanılacak testler için biraz daha yüksek, 0,40-0,70 arasında olması iyi olur.

İyi Bir Ölçme Aracı Objektif (Nesnel) Olmalıdır
Ölçme aracının objektifliği (nesnelliği), aynı zamanda aracın geçerli ve güvenilir olmasına da etki eder. Objektiflik, kişiye göre değişmemesi ve kesin olması demektir. Ölçme aracının objektifliğinin 3 yönü vardır.

1-Sorularda objektiflik: Ölçme aracındaki soruların herkes tarafından aynı şekilde anlaşılması demektir.
2-Uygulamada objektiflik: Aracın uygulanışının kişiye göre değiş­memesi, herkes tarafından aynı şekilde uygulanabilmesi demektir.
3-Puanlamada objektiflik: Kâğıtları puanlayan kişinin, kanaatlerinin puanlamaya etki edememesi demektir.
Çoğunlukla, kısa cevaplı ve seçmeli tipindeki soruların objektifliği yüksektir. Uzun cevaplı kompozisyon tipindeki soruların objektifliği çok zayıftır.

İyi Bir Ölçme Aracı Ayırt edici Olmalıdır
Uygulanan aracın, bilenle bilmeyeni, zayıf ile başarılıyı birbirinden ayırması demektir. Bir soru bütün öğrenciler tarafından doğru olarak cevaplanmışsa veya hiçbir öğrenci tarafından doğru olarak cevaplanamamışsa, bu soru ayırdedici değildir. Bir sorunun ayırdediciliği, onun zorluk derecesi ile ilgilidir. Bir sorunun zorluk derecesi şöyle bulunur. Soruyu cevaplayanların sayısı, o soruyu cevaplamaya çalışanların (sınayanların) sayısına bölünüp, 100 ile çarpılır. Örneklersek; 45 kişilik bir sınıfta, testin son sorusuna doğru cevap veren 24, yanlış cevaplayan 16, erişemeyen de 5 kişi olsun. Demek ki, erişemeyen (son soruya kadar gelemeyen) 5 kişinin dışındaki 40 kişi soruyu sınamıştır. Bu sorunun güçlük derecesi, 24 : 40 x 100 = 60 eder. Sorunun güçlük derecesi ortanın üzerinde demektir.
Bir soruya doğru cevap verenlerin sayısı azaldıkça, sorunun ayırma gücü artar. Ancak, bir ölçme aracındaki soruların hepsinin ayırma gücünün yüksek olması gerekmez. Özellikle, başarı testleri değişik güçlükteki sorulardan oluşmalıdır. Seçme ve yarışma sınavlarında daha çok zor sorulara yer verilir. Aracın uygulanmasından elde edilen puanların, en düşüğü ile en yükseği arasındaki fark fazla ise, öğrencilerin puanları bu iki puan arasında dağılmışsa, bu araca ayırt edici denebilir.

İyi Bir Ölçme Aracı Örnekleyici Olmalıdır
En iyi ölçme, öğretilenlerin veya ölçülmek istenen alanın tamamını ölçmektir. Fakat bu çoğunlukla, özellikle ölçme alanımız çok geniş olduğu zaman pek mümkün olmaz. Bu durumda, yapılacak iş ölçme alanını en iyi şekilde örnekleyebilecek sorular seçmektir. Örneklemenin iyi ol­ması, bütünü kapsayacak şekilde çok sorunun sorulması ile sağlanır. Fakat, sadece çok soru sormak da bizi amacımıza ulaştırmaz. Sorunun çokluğu kadar, niteliği de önemlidir. Olanaklar ölçüsünde, her konudan soru çıkarılmalı, çıkarılan soru ilgili olduğu konuyu örnekleyebilmeli ve bu sorularla amaçların gerçekleşip gerçekleşmediği anlaşılabilmelidir. Hatta, sorular iyi hazırlandığı zaman, az soruyla bile örnekleme yapılabilir. Fakat çok sorunun ölçülecek alanı daha iyi örnekleyeceği muhakkaktır. Az sorulu klasik yazılı yoklamaların örnekleyiciliği azdır.

İyi Bir Ölçme Aracı Kullanışlı Olmalıdır
Ölçme aracının kullanışlı olması, kullanılışında bir takım kolaylıkların bulunmasıdır. Aracın kullanılışı ile ilgili olarak, aranan başlıca nitelikler şunlardır:
(1) Uygulanması kolay olmalıdır.
(2) Puanlaması kolay olmalı, uzun zaman almamalıdır.
(3) Kolay okunmalı, yanlış anlamaya fırsat vermemelidir.
(4) Aracın düzeni ve soruların yerleştirilmesi iyi olmalıdır.
(5) Ekonomik olmalı, farla masrafı gerektirmemelidir.
(6) Süre ayarlaması iyi yapılmalı, verilen zaman az veya çok olmamalıdır.
(7) Ayrı cevap kağıdı varsa, test defteri ile ikisi birbirine uymalı, karışıklığa meydan vermemelidir.
Bir testin kullanışlılığı, güvenirlik ve geçerlikten sonra düşünülmesi gereken bir özeliktir. Amacı için yeterli olabilecek güvenirlik ve geçerlikte olan testler arasında en kullanışlı olan seçilmelidir. Aksi durumda çok kullanışlı olduğu halde güvenirliği ve geçerliği düşük olan bir test amaca uygun sonuç vermez.

TEST SORULARININ ÇÖZÜMLENMESİ (MADDE ANALİZİ)
Bir ölçme aracındaki soruların iyi çalışıp çalışmadığını saptamak ve gerekli düzeltmeleri yapmak için yanıtları çözümlemek veya hiç değilse gözden geçirmek gerekir. Yanıtların gözden geçirilmesi aynı zamanda öğretimin başarılı ve başarısız yanlarını göstermek bakımından da önemlidir.

TABLO:
Madde: Aşağıdakilerden hangisi kimyasal bir değişimdir?
Yanıt seçenekleri Yanıt frekans dağılımı
a) Yağın donması 16
b) Suyun buharlaşması 5
c) Mumun erimesi 20
d) Benzinin yanması 56
e) Tuzla suyun karışması 23
Yanıt vermeyen öğrenci sayısı 0
Toplam : 120
Bu çözümleme bize madde hakkında kaba bir fikir vermekle birlikte kesin ve yeterli olmaktan çok uzaktır. Daha kesin ve yeterli bilgi için madde üzerindeki çözümlememizi şu iki soruya yanıt vermek üzere derinleştirmemiz gerekir:
1.Soru maddesinin zorluk derecesi nedir?
2.Soru maddesinin ayırma gücü nedir (iyi öğrenci ile zayıf öğrenciyi ayırıyor mu)?
Birinci soru maddenin güvenirlik niteliği, ikinci soru maddenin geçerlik niteliği ile ilgilidir. Başka bir deyişle, madde güçlüğü, kullanılışına göre, hem güvenirlik hem geçerlik ile ilgili bilgi verebilir.

Madde Analizi ile İlgili Bazı Kavramlar
Erişilmemiş sorular: Cevaplama sırasında yetiştirilememiş sorulardır. Bunlar daima testin sonundadır. Erişilmemiş soru miktarı, testin süresi dolduğu halde cevaplamayı tamamlayamamış öğrencilerde olur.
Atlanmış sorular: Üzerinde çalışılmış, fakat doğru cevap tam bilinemediği için veya soru anlaşılmadığı için işaretleme yapılmamış olan sorulardır. Erişilmemiş sorular testin sonunda olduğu halde, atlanmış sorular arada olmaktadır.
Soruyu sınayanlar: Testin bir sorusuna erişememişlerin dışında kalanlar soruyu sınayanların sayısını verirler. Başka bir deyişle, soruyu işaretlemiş olanlarla atlamış olanlara soruyu sınayanlar denir.
Doğru cevapların oranı: (Doğru cevap yüzdesi) Bir soruyu doğru cevaplayanlar sayısının, o soruyu sınayanlar sayısına oranı bu sorunun doğru cevap yüzdesini verir. Örneklersek; 40 kişilik bir sınıfta testin 45 inci sorusunu doğru cevaplayan 30, yanlış cevaplayan 7, atlayan 2 ve erişememiş de 1 kişi olsun. Burada erişememiş 1 kişi olduğuna göre, soruyu sınayanların sayısı 39 dur. Bu sorunun doğru cevap oranı şöyle bulunur
Doğru cevap sayısı 30
Doğru cevapların oranı = —————————– = ———– = 0,77 = %77
Sınayan sayısı 39
Yanlış cevapların oranı: Bir soruyu yanlış cevaplayan sayısının soruyu sınayanlar sayısına bölümüdür. Buna göre yukarıdaki sorunun yanlış cevap oranı veya yanlış cevapların yüzdesi: 7/39 = 0,18 Bu % 18 olarak söylenir.

Soruların çözümlenmesi için yapılacak çalışmalar sırasıyla;
1. Soru çözümlenmesine başlamak için yapılacak ilk çalışmalar: Puanlanmış bir testin kâğıtları veya puanları en yüksek puan en üstte ve en düşük puan en altta olacak şekilde sıraya konur. Sonra da üç gruba ayrılır. Gruplama şu oranlara göre yapılmalıdır. Sınıf sayısının 1/4 ü üst grup, 2/4 ü orta grup ve 1/4 ü de alt grupta olmalıdır. Burada gruplama 1/3 oranıyla yapıldığı gibi, yarıdan iki grup da yapılabilir. Fakat uygulamada çoğunlukla birinci yol tercih edilmektedir. Gruplamanın nasıl yapılacağını bir örnekle gösterelim. 18 kişilik bir sınıftaki öğrenciler ve puanları aşağıdaki şekilde olsun.
Öğrenciler A B C D E F G H I İ J K L M N O Ö P
Puanları 47 45 44 42 41 40 39 39 36 35 32 32 30 29 28 26 26 25
Üst grup (5) Orta grup (9) Alt grup (4)
2- Soruların zorluk derecelerinin bulunması: Bir sorunun zorluk derecesi o soruyu doğru cevaplayanların azlığı ve çokluğu ile ilgilidir. Doğru cevaplayan sayısının çokluğu sorunun kolay olduğunu, azlığı da zor olduğunu göstermektedir. Cevaplayamayanlar açısından durum bunun tersidir. Doğru cevaplayamayanların çokluğu sorunun zorluğunu, yanlış cevaplayanların azlığı da sorunun kolay olduğunu gösterir. Bir sorunun zorluk derecesini sayısal olarak, daha önce açıkladığımız doğru cevapların oranına veya yanlış cevapların oranına göre bulabiliriz. Bir sorunun doğru cevap oranı (yüzdesi) sayısal olarak büyükse soru kolay, küçükse soru zor demektir. Yanlış cevapların oranına göre de, yüzdenin yüksekliği sorunun zor olduğunu, düşüklüğü de kolay olduğunu belirler. Soruların zorluk dereceleri 0 ile 100 arasında değişmektedir. Buna göre:
– Doğru cevap oranı % 1 İle % 39 arasında olan sorular zor,
– Doğru cevap oranı % 40 ile % 69 arasında olan sorular orta güçlükte,
– Doğru cevap oranı % 70 den yukarı olan sorular da kolay sorulardır.
– Yanlış cevapların oranına göre % 1 ile % 30 arasında olanlar kolay, % 31 ile % 60 arasında olanlar orta güçlükte, % 61 den yukarı olan sorular­da zor sorulardır.
Genel bir kural olarak, orta zorlukta olan bir madde, çok kolay veya çok zor olan bir maddeden daha iyidir, denebilir? Şu kadar ki, her testte bir miktar kolay, bir miktar da zor maddeye ihtiyaç vardır. Çok kolay ya da çok zor maddelerden kurulu testler güvenirlik yönünden zayıf demektir.
Soruların zorluk dereceleri başka bir yoldan şu şekilde bulunmaktadır. Orta grup hiç hesaba katılmadan, üst grup doğru cevap yüzdesi ile alt grup doğru cevap yüzdesi toplanarak ikiye bölünmektedir. Bunu bir formülle aşağıdaki şekilde gösterebiliriz.
Üst grup doğru cevap % si + Alt grup doğru cevap % si
Zorluk derecesi = ——————————————————————
Bu şekildeki hesaplamada orta grubun hiç etkisi olmamaktadır. Sorunun zorluk derecesi sınıfın iyi ve zayıf öğrencilerine bağlı olmaktadır. Sorunun zorluk derecesinin bu şekilde iki uçtaki % 50 ye göre bulun­ması ve ortada kalan % 50 lik bölümün dikkate alınmamasıyla, gerçek zorluk derecesi çıkmamaktadır. Bundan dolayı bu yolla zorluk derecesinin bulunması pek benimsenmemektedir.
Z.İ.= Zorluk indeksi
Dü= Üst ölçüt grupta doğru yanıtların sayısı
Da= Alt ölçüt grupta doğru yanıtların sayısı
Nü= Üst gruptaki öğrenci sayısı
Na= Üst gruptaki öğrenci sayısı
Dü+Da
Z.İ.= —————
Nü + Na
Örneğin, 120 kişinin yanıtladığı bir maddede Dü= 24, Da= 8, Nü=30, ve Na=30 ise, o maddenin zorluk indeksi,
24+8 32
Z.İ. = ———– = ———- = 0.53’e eşittir.
30+30 60
Ayırma gücü olan bir maddenin zorluk indeksi ideal olarak 0.50 etrafında olmalıdır. Genellikle iyi bir test için maddenin zorluk derecelerinin şöyle bir dağılım içinde olması beklenir.
Maddelerin yaklaşık,
— %35’i oldukça kolay (grubun %50-85’inin doğru yanıtlayabildiği),
— % 15’i çok kolay (grubun % 85-100’ünün doğru yanıtlayabildiği),
— % 35’i oldukça zor (grubun % 15-50’sinin doğru yanıtlayabildiği),
— % 15’i çok zor (grubun % 0-15’inin doğru yanıtlayabildiği), olmalıdır.
Maddenin ayırma gücü ile zorluk derecesi arasında doğrudan bir ilişki yoktur. Ayırma gücü olan bir madde zor olabileceği gibi kolay da olabilir. Örneğin üst ölçüt grubun ancak % 15’inin, alt ölçüt grubun %1’inin doğru yanıtlayabildiği son derece zor bir maddenin ayırma gücü 0.50’ ye yakındır. Buna karşılık üst ölçüt grubun % 92’sinin, alt ölçüt grubunun % 65’inin doğru yanıtlayabildiği çok kolay bir maddenin ayırma gücü 0.40’a yakındır. Zorluk dereceleri bir hayli farklı olan bu iki madde geçerlik yönünden hemen aynı derecede iyi sayılır.
Şu kadar ki, grubun % 100’ünün doğru yanıtlayabildiği, ya da hiç kimsenin doğru yanıtlayamadığı bir maddenin ayırma gücü yoktur. Böyle maddelerin testte yer almaması gerekir. Ancak çoğu kez yüreklendirme amacıyla testin baş bölümüne birkaç çok kolay, iyi öğrencileri ayırt etmek için testin sonuna birkaç son derece zor madde konur.

Madde Analiz Kartı’nın ön yüzü
Testin Adı Uygulandığı Grup
Madde 1. Şunlardan hangisi gel – git olayının nedenidir?
a) Denizlerin güneş tarafından çekimi
b) Deniz sularının rüzgarlarla itilmesi
c) Deniz suyunun karalar tararından çekimi
d) Denizlerin ay tarafından çekimi
e) Deniz sularının gizli depremlerle kabarması.
Kartın arka yüzü
Doğru
Yanıt seçenekleri a b c d e Boş yanıt % Toplam
Üst grup 6 3 4 19 0 0 60 32
Alt grup 8 6 6 10 2 0 30 32
Ayırma gücü (biserial r) =
Zorluk indeksi (Z.İ.) =
Madde analizi tekniğinden, testi düzeltme ve geliştirme için olduğu kadar, öğretimi yönlendirme ve daha etkin kılma için de faydalanılabilir.
Uygulayıcı her maddedeki yanıt seçeneklerine verilen yanıtları yukarıda gösterildiği şekilde çözümlemek ve yorumlamakla hangi noktalarda başarılı, hangi noktalarda başarısız sonuç aldığını görür, gereken önlemleri alma olanağını elde eder. Öte yandan madde analizi yoluyla test sonuçlarının gözden geçirilmesi öğrenciler yönünden de yararlıdır. Öğrenci böylece kendi durumunu daha gerçekçi bir yaklaşımla değerlendirmek fırsatını bulur. Ayrıca testle ölçülmek istenen nitelikler bakımından eksikliklerini giderme, bilgi ve anlayışını arttırma olanağına kavuşur.

3. Soruların ayırma güçlerinin bulunması:
Soru maddesinin ayırma gücüne gelince, bu maddenin geçerliği ile ilgili olup, testin uygulandığı grup içindeki en iyi öğrencilerle en zayıfları birbirinden ayırmasına bağlıdır. Grup içinde zayıflar da iyiler gibi bir maddeyi doğru yanıtlayabilmişse o maddenin ayırma gücü yok demektir. Aynı şekilde, grubun tümü bir maddeyi doğru yanıtlayamamışsa, böyle bir maddenin de ayırma gücünden söz edilemez. Ayırma gücünden yoksun, ya da ayırma gücü zayıf olan maddeler ve bu tür maddelerden kurulu testler, geçerlik yönünden zayıf demektir.
Test uygulayıcıları bazit bazı işlemler kullanarak testte yer alan maddelerin ayırma gücünü ve zorluk derecesini belirleyebilirler. Bu işlemleri şöyle sıralayabiliriz.
a) Test uygulamasından sonra cevap kağıtları en yüksek puandan en düşük puana doğru sıraya konur.
b) Sıraya konan cevap kağıtlarından üstten %25 ve alttan %25 alınır. Bu yüzdeler cevap kağıdı sayısı fazla değilse, arttırılabilir. Eğer cevap kağıdı sayısı 60’ın altında ise, hepsi alınır, üst ve alt gruplar %50’şer olur. Madde analizi bu durumda bu iki (üst ve alt) grubun karşılaştırılmasına dayanacaktır. (Bu gruplara “ölçüt” gruplar diyeceğiz.)
c) Her iki ölçüt grupta maddeye doğru yanıt verenlerin sayısı saptanır ve maddenin ayırma gücü (geçerlik) indeksi hesaplanır. Bu hesaplama şöyle olur. Üst-ölçüt grupta doğru yanıtların sayısından (bunu “Dü” ile gösterelim), alt ölçüt grupta doğru yanıtların sayısı (bunu “Da” ile gösterelim) çıkarılır, aradaki fark iki gruptaki doğru yanıtların toplamına (yani Dü + Da) bölünür.
Bunu kısaca şu formülle ifade edebiliriz:
Ayırma gücü indeksi = Dü —Da / Dü + Da
Bir örnek vermek için herhangi bir maddeyi üst ölçüt grubundan 24 kişinin, alt ölçüt grubundan 8 kişinin doğru yanıtladığını düşünelim. Buna göre, maddenin ayırma gücü indeksi,
24 — 8 / 24 + 8 = 16 / 32 = 0.50 ‘ye
eşit olacaktır. Eğer aynı maddeyi üst grubun tümü doğru yanıtlamış, alt grubun tümü yanlış yanıtlamış olsaydı, o zaman ayırma gücü indeksi,
30 – 0 / 30 + 0 = 1’e
eşit olacak, yani maddenin geçerlik derecesi en yüksek düzeye ulaşacaktır. İndeksin 0’a eşit olduğu hallerde maddenin ayırma gücü yok demektir. Örneğin, maddeye doğru yanıt verenler üst ve alt gruplarda aynı sayıda olursa, maddenin ayırma gücünden bahsedilemez; çünkü bu durumda geçerlik indeksi 0’dır. Demek oluyor ki, bir maddenin geçerlik veya ayırma gücü indeksi 0’dan 1’e kadar değer alır. Pek az görülen durumlarda, örneğin maddeye doğru yanıt verenler alt – ölçüt grubunda daha fazla olursa, geçerlik indeksi negatiftir, indeksin negatif, sıfır veya sıfıra yakın değerler aldığı hallerde maddenin ya düzeltilmesi ya da testten büsbütün çıkarılması gerekir.
Bir sorunun ayırma gücü, üst grup doğru cevap yüzdesinden alt grup doğru cevap yüzdesinin çıkarılmasıyla da bulunur. Bunu formül şeklinde yazarsak:
Ayırma gücü= Üst grup doğru cevap %si — Alt grup doğru cevap %si
Formülün sonucunda elde edilen sayı, o sorunun ayırma gücünü verir. Bu sayı pozitif olabilir, sıfır olabilir veya negatif olabilir.

Ölçme Türleri

Ölçme türleri doğrudan ve dolaylı olmak üzere ikiye ayrılmaktadır. Dolaylı ölçme de kendi arasında göstergeyle ölçme ve türetilmiş ölçme olarak iki başlıkta incelenmektedir.

Ölçme Türleri

1) Doğrudan Ölçme (Temel, izomorf):

  • Ölçülen özellikle ölçme aracının niteliği aynıdır.
Ağırlığı eşit kollu teraziyle ölçersek, ağırlık ile ağırlık ölçüleceği için doğrudan ölçmedir.
Ağırlığı baskül ile ölçersek, ağırlık basınç ile ölçüleceği için doğrudan ölçme olmaz. Bu dolaylı ölçmedir.
Metre ile uzunluk ölçümü yapılması doğrudan ölçmedir.
  • Gerçek sıfır vardır.
  • Özellik var olduğu şekliyle ölçülür.
  • Geçerlik ve güvenirliği yüksektir.
  • Başka bir şeye gerek kalmadan doğrudan gözlemlenebilen özellik varsa doğrudan ölçmedir.
Laboratuvarda deney yapan öğrenciyi puanlamak.

2) Dolaylı Ölçme:

  • Ölçme türleri içerisinde yer alan dolaylı ölçme, ölçmek istediğimiz özelliği bir başka özelliğe dayanarak ölçmemiz durumunda ortaya çıkmaktadır.
Eğitim sistemlerinde psikomotor davranışlar genelde doğrudan ölçülmektedir. Fakat bilişsel ve duyuşsal davranışlar dolaylı olarak ölçülmektedir.
  • Ölçülen özellikle ölçmekte kullanılan özellik farklı cinste olmalıdır.

Kpss sorularında, ölçme ve değerlendirme konuları içerisinde yer alan dolaylı ölçme memur adaylarının en çok takıldığı konuların başında gelmektedir. Bu yüzden bu konuya gerekli önemi vermeliyiz.

Ölçme türleri içinde yer alan dolaylı ölçme de kendi içinde yine ikiye ayrılmaktadır.

a) Göstergeyle Ölçme: Ölçme aracının niteliği ile ölçülen nitelik aynı değildir. Bir başka deyişle ölçülen değişkenin bir çeşit göstergesi olabilecek başka bir değişkenden yararlanılmaktadır.

İki şehir arasının kadraj ile ölçülmesi.

Termometre ile sıcaklık ölçülmesi.

Barometre ile basınç ölçülmesi.

Baskül ile ağırlık ölçülmesi.

  • Gerçek sıfır yoktur.
  • Eğitimdeki bütün ölçme araçları göstergeyle ölçmedir.

b) Türetilmiş Ölçme: Eğitim bilimleri dolaylı ölçme konusunun ikinci alt başlığı ise türetilmiş ölçmedir. Türetilmiş ölçme en az iki değişken arası bağıntıyla gerçekleştirilir. Yani bir özellik iki ya da daha fazla değişken ve bu değişkenler arası kurulan bir bağıntıya bağlı olarak ölçülüyorsa türetilmiş ölçme gerçekleşir.

!Kütle: mc² , yoğunluk ölçümleri, alan ölçümleri, hacim hesapları, nüfus yoğunluğu, hız örnekleri türetilmiş ölçmeye örnek olarak verilebilir.

Ölçek Türleri

Ölçek Türleri kpss ölçme ve değerlendirme konuları açısından önemli bir yer kaplamaktadır. Ölçek Türleri konusuna geçmeden önce ölçek nedir? İlk önce bunu tanımlayalım. Ölçek ölçme sonucunda elde ettiğimiz sayı veya sembollerin matematiksel özelliklerini ifade etmektedir. Ölçek, ölçme aracı anlamına geldiği gibi, birim anlamında da kullanılır.

Ölçme sonucunda elde edilen veriler her zaman bir anlam ifade etmez. Bunun sebeplerinden biri ölçme için kullandığımız ölçek türleridir. Dolayısıyla ölçme sonuçları farklı ölçek düzeylerinden elde edilmektedir. Şimdi bu ölçek türlerini işleyelim.

Ölçek Türleri

1) Sınıflama Ölçeği (Adlandırma): Nitelikleri, benzerlik ya da farklılıklarına göre ayırmaya yarayan ölçeklerdir.

  • Bu ölçeklerin belli bir başlangıç noktası ve birimi yoktur.
  • Verilen sayıların sayısal anlamları yoktur. Sayılar adlandırma için kullanılır. Bu yüzden sınıflama ölçeğinin diğer adı da adlandırma ölçeğidir.
Bir grubun kadın erkek diye ayrılması ya da güzel çirkin diye ayrılması.
  • Sayılar rasgele verilir.
Sınıflara verilen adlar sınıflama değil, sıralama ölçeğidir. Kpss bu tür şaşırtıcı sorular sormaktadır bu yüzden dikkatli olalım.
  • Ölçek türleri içindeki sınıflandırma ölçeğinde matematiksel işlemler yapılamaz. Yani toplama, çıkarma, çarpma ya da bölme yapılamaz. Sadece saymaya dayalı olan frekans, yüzde ve mod bulunabilir.
  • Sınıflandırma ölçeği simetriklik özelliği taşır.
Sarışın ve kumral olarak sınıflandırılan bir grupta sarışın olma özelliğiyle Ayşe Hatice’ye benziyorsa, Hatice de Ayşe’ye benzer demektir.
  • Sınıflandırma ölçeği geçişlilik özelliği de taşır.
Aynı grupta Ayşe Hatice’ye benziyor ve Hatice de Fatma’ya benziyorsa Ayşe de Fatma’ya benziyor demektir. Yani matematiksel sembolle A=B ve B=C ise A=C olmaktadır.

2) Sıralama Ölçeği: Kpss ölçme ve değerlendirme içindeki ölçek türlerinden sıralama ölçekleri, bir özelliğe sahip oluş derecesine göre ölçen ölçeklerdir.

  • ”En” ve ”daha” sözcükleri kpss sorularında sıralama ölçeği için anahtar kelimelerdir.
  • Ölçümleri arasında büyüklük, küçüklük gibi karşılaştırmalar yapılabilir fakat toplama, çıkarma, çarpma ve bölme gibi matematiksel işlemler yapılamaz. Ancak ortanca (medyan) ve yüzdelikleri belirleyebiliriz.
  • Sıralama ölçeğinde verilen rakamların matematiksel anlamı yoktur.
  • Birimler arasında eşitlik yoktur.
  • Nesneler en büyükten en küçüğe, en hafiften en ağıra gibi sıralanabilir.
  • Sıralama ölçeklerinden elde edilen değerler birinci, ikinci, üçüncü gibi sıra sayılarını alabilir.
Sıralama ölçeklerinde 0 (sıfır) değerinin bir anlamı yoktur. Çünkü bir sıralamada sıfırıncı diye bir şey söz konusu değildir.
  • Ölçme türleri içindeki sıralama ölçeğinde de geçişlilik özelliği vardır.
Ayşe Hatice’den uzun ve Hatice de Fatma’dan uzunsa, Ayşe de Fatma’dan uzundur diyebiliriz.
  • Sıralama ölçeğinde simetriklik yoktur, asimetriklik vardır.
Ayşe Hatice’den uzunsa Hatice de Ayşe’den uzundur diyemeyiz. Asimetriklik mevcuttur.

3) Eşit Aralıklı Ölçek: Ölçek türleri içinde yer alan eşit aralıklı ölçekler, ölçülen özelliğin belli bir başlangıç noktasına göre ve belli bir özelliğe sahip oluş miktarına göre eşit aralıklarla sıralanmasını ifade etmektedir.

  • Ölçekte bulunan tüm birimler birbirine eşittir.
  • İzafi (bağıl) bir sıfır vardır. Yani başlangıç noktası olan sıfırın matematiksel anlamda sıfır olmamasıdır. Dolaylı ölçme türüne girmektedir.
Termometrenin 0 dereceyi göstermesi sıcaklık olmadığını belirtmez. Buradaki sıfır izafi yani keyfi sıfırdır.
  • Aynı amaçlı iki ölçek sonucu birbirine çevrilebilir.
Termometrede santigratın fahrenayta çevrilmesi.
  • Oran hesapları yapılamaz. Ancak toplama ve çıkarma işlemleri ile aritmetik ortalama ve standart sapma hesaplanabilir.
Eğitimdeki ölçme türleri genel olarak eşit aralıklı ölçek türüdür. Ancak psikomotor davranışların ölçülmesinde çoğu zaman eşit oranlı ölçekler kullanılmaktadır.
Bir ölçeğin eşit aralıklı ölçek olabilmesi için birimlerin eşit olması ve sıfırın izafi bir sıfır olması gerekmektedir. Bu ikisinde biri dahi olmazsa eşit aralıklı ölçek olmaz.

4) Eşit Oranlı Ölçek: Kpss eğitim bilimleri ölçme ve değerlendirme konularından ölçek türleri içindeki son inceleyeceğimiz bölüm olan eşit oranlı ölçekler, ölçülen özellik hakkında en duyarlı ölçme sonuçlarını veren ve en çok bilgiyi sağlayan ölçek türüdür.

  • Gerçek sıfır vardır ve bu sıfır yokluğu ifade eder.
Kpss soruları içinde eşit aralıklı ölçek ile eşit oranlı ölçek birbiriyle karıştırılmaktadır. Aralarındaki keskin ve tek fark eşit oranlı ölçekte sıfırın mutlak yani gerçek sıfırı ifade etmesidir. Bir diğer deyişle sıfır, yokluğu ifade ediyorsa ölçek türü eşit oranlı ölçek türüdür.
  • Gerçek oran hesabı vardır. Her türlü istatistiki işlem yapılabilir. Toplama, çıkarma, çarpma ve bölme yapılabilir.
Uzunluk ölçüleri, ağırlık ölçüleri, elektrik ölçüleri, ses şiddeti, basınç birimleri gibi araçlar eşit oranlı ölçekler içinde en çok kullanılan araçlardandır.

Ölçmede Hata Türleri

Ölçmede hata ve ölçmede hata türleri, kpss eğitim bilimleri ölçme ve değerlendirme konusu olarak karşımıza çıkmaktadır. Ölçmede hata ölçmeciden, ölçülen özellikten, ölçme aracı ya da yönteminden ve ölçme ortamından kaynaklanan hatalar olarak karşımıza çıkmaktadır. Ölçme ve değerlendirme içinde yer alan ölçmede hata konusu ölçme içinde yer alan istatistik konusuyla da birebir ilgilidir. Zaten istatistik konusuna gelindiğinde ölçmede konusu geçen güvenirlik, geçerlik ve kullanışlık konularına da değineceğiz.

Ölçmede Hata Kaynakları

1) Ölçmeciden kaynaklanan hatalar: Hatanın ölçmeyi yapan kişiden çıkmasıdır.

  • Nesnel davranmaması
  • Dikkatsiz olması
  • Önyargıları
  • Eğitim düzeyi

2) Ölçülen özellikten kaynaklanan hatalar: Hatanın üzerinde ölçme yapılan kişiden çıkmasıdır.

  • Psikolojik durumu
  • Önyargıları
  • Stres
  • Kişinin dikkatsizliği
  • Kişinin sağlık durumu

3) Ölçme aracı ya da yöntemden kaynaklanan hatalar: Ölçmek istediğimiz özelliği yanlış araç ya da yanlış yöntemle ölçmemiz sonucunda ortaya çıkan hatalardır.

  • Psikomotor davranışların yazılı yoklamayla ölçülmesi bu hata türüne örnektir.

4) Ölçme ortamından kaynaklanan hatalar: Ölçme ortamındaki eksikliklerden ya da olumsuzluklardan ortaya çıkan hatalardır.

  • Sıcak ortam
  • Gürültü
  • Işık vs.

Ölçmede Hata Türleri

Kpss eğitim bilimleri ölçme ve değerlendirme dersi içinde yer alan hata türleri 3 tanedir. Bunlar sabit hata, sistematik hata ve tesadüfi hatalardır.

1) Sabit Hata: Ölçmede hata türleri içinde yer alan sabit hata, ölçümden ölçüme değişmeyen hata türüdür. Her ölçümde hata aynıdır ve kaynağı bellidir. Ayıklanabilir bir hata türüdür.

Güvenirliği doğrudan, geçerliği dolaylı olarak etkiler.

Sabit hatanın olması için her ölçmede miktarın eşit olması gerekir. Oran verilmesi durumunda hata türü sabit olmaz.

Öğretmenin herkese 10 puan fazla vermesi. (Sınıfta 90 üzeri alan yoksa sabit hata örneği olur.)
Öğretmen herkese 10 puan fazla verirken sınıfta 91 alan birisi varsa o zaman sabit hata olmaz ve sistematik hataya dönüşür.
Kpss ölçmede hata türlerine ilişkin sorularda ”her” kelimesi geçiyorsa genelde sabit hatadır.
Sabit hata sorularında dikkat etmemiz gereken bir diğer nokta da soruda oranın olup olmadığıdır. Eğer öğretmen herkese aldığı notun %10’u kadar fazlasını veriyorsa bu sabit hata olmaz. Çünkü herkesin aldığı not farklı, dolayısıyla aldığı ekstra puanlar da farklı olacaktır.
Kırık bir cetvelle bir kez yapılan ölçme sabit hata konusudur. İki kez yapıldığında ölçülen özelliğin boyutunu aşmıyorsa hala sabittir. Özelliğin boyutunu aşıyorsa sistematiktir. Üç kez yapılınca da tesadüfi hatadır. Kpss eğitim bilimleri sorularında çıkan bu ayrıntıya dikkat etmemiz gerekmektedir.

2) Sistematik Hata: Ölçmede hata türleri konusunun ikincisi olan sistematik hata türünde, hata belli oranda karışır. Hatanın kaynağı bellidir ve hata düzeltilebilir. İki türlü olmaktadır:

  • Biri yanlılık türüdür. Doğrudan geçerlilik ile ilgilidir
  • İkincisi sistemli kısmıdır. Güvenirlik ile ilgilidir.
Sabit hatadan ayrılan kısmı her ölçmeye hatanın karışmaması ya da karışıyorsa hata miktarının farklı olmasıdır.
Yazısı güzel olanlara 10 puan fazla vermek. Ölçmek istediği değişkene başka değişken kattığı için geçerliliği etkiliyor. Hatanın yanlılık türünden kaynaklanmaktadır.
Her öğrenciye puanlarının %10’u kadar fazla puan vermek. Ölçmek istediği değişkene başka değişken katılmıyor ancak sadece miktarda değişim oluyor. Güvenirliği etkiler.

Sistematik hatanın temel özelliği hatanın belli bir kurala göre yapılmasıdır. Miktarın değişmesi hatayı sistematik yapmaz. Sistematik hata olması için mutlaka belli bir kuralın olması gerekmektedir.

Kpss ölçme ve değerlendirme sorularında ölçmede hata türleri sorularında hata oran olarak tanımlandığında sistematik hata olur.

3) Tesadüfi Hata: Ölçmede hata türlerinin sonuncusu olan tesadüfi hatada, hata kaynağı belli değildir. Hata düzeltilemez. Ölçme sonuçlarına nereden , hangi miktarda, nasıl  karıştığı bilinmeyen hatalar tesadüfi hatalardır.

Tesadüfi hatalar güvenirliği düşürür.
Bir öğretmenin yazılı kağıtlarını okurken bazı soruların cevaplarını görmemesi tesadüfi hatalara örnek teşkil eder.

Değişken Türleri ve Ölçme

Değişken türlerine geçmeden önce ölçmeyi tanımlayalım. Ölçme herhangi bir niteliğin gözlemlenerek sonucun sayı ya da sembollerle ifade edilmesidir.

Nesne-olay-özellik => Gözlem => Sayı – Sembol ile ifade = Ölçme.

Örnek olarak şunları verebiliriz:

– Boyun 1.82 olarak belirlenmesi.

– Kapının beyaz olarak belirlenmesi.

– Aslı’nın güzel olarak nitelendirilmesi

– Merve sınıfın en başarılı kzıdır.

Değişken Türleri

Değişken: En az iki değer alabilen ve durumdan duruma değişebilen nitelik ve özelliklerdir. Uzunluk, boy, ağırlık, yetenek, başarı… bunların hepsi bir değişken olabildiği gibi aynı nitelik farklı değişken özelliği de gösterebilmektedir.

Değişken Türleri:

1) Nicel Değişken: Sayılarla ifade edilebilen değerlerdir. Burada anlam sayılarda gizlidir.

Fadime testten 85 puan aldı. Buradaki ”85 puan” niceldir.

2) Nitel Değişken: İfadenin betimlenme durumudur. Sayılar kullanılabilir ancak buradaki sayıların ifadeyi ölçme anlamında sayısal bir değeri yoktur. Sadece betimleme olarak bakmalıyız. Yukarıdaki verdiğimiz örneğe bakarak, ”Fadime başarılı bir öğrencidir” diyebiliriz ve burada değişkenimiz ”başarı” olacaktır.

3) Sürekli Değişken: İki birim arasında sonsuz bölünebilme şansı varsa bu ifade süreklidir. Metre, kilogram, yaş bunlara örnektir. Örneğin 3 ile 4 yaş arasında ay, hafta , gün ya da saat özelliğine varana kadar araya birçok değişik ifade girebilmektedir. Ayrıca sayılarla ifade edildiği için aynı zamanda niceldir.

4) Süreksiz Değişken: İki birim arasında bölünme şansı yoksa süreksizdir. Cinsiyet, tam sayılar bunlara örnek teşkil eder. Bu ifadeler genelde nitel ifade olarak da karşımıza çıkar.

5) Bağımlı Değişken: Başka bir değişkene bağlı olarak değişen değişkenlere bağımlı değişken denir.

6) Bağımsız Değişken: Başka bir değişkene bağlı olmadan artan ya da azalan değişenler  bağımsız olarak ifade edilmektedir.

Bağımlı ile bağımsız ifadelerini örnekle açıklayalım:

Alkolün dikkat üzerindeki etkisi.

Öncelikle burada deney grubu (alkol verilen grup) ve kontrol grubu (alkol verilmeyen grup) olarak iki grup karşımıza çıkıyor. Buna göre burada alkol bağımsız, dikkat ise alkole bağlı olarak değişen bağımlı değişkendir. Yani alkol miktarı arttıkça dikkatin değişeceğini düşünürsek aradaki farkı daha iyi anlayabiliriz.

7) Ara Değişken: Bağımsız ifadenin bağımlı ifade üzerindeki etkisini arttırması ya da azaltması durumudur. Yukarıdaki alkol örneğinde ”30 yaş grubu üzerindeki” dersek bu bizim ara değişkenimiz olur.

Ölçmede Birim

Kelime olarak ölçek diye de karşımıza çıkan birim ikiye ayrılmaktadır.

Doğal Birim: Karış, kulaç…

Tanımlanmış Birim: Uzmanlar tarafından oluşturulmuş yapay birimlerdir. Kilogram, cm…

* Birimin Taşıması Gereken Özellikleri:

1) Eşitlik: İki birim arasındaki mesafenin aynı olmasıdır. 3 cm ile 4 cm, 4 cm ile 5 cm arasındaki fark aynıdır.

2) Genellik: Herkes için aynı olması gerekir. Bu özellik ölçmede öncelikle geçerliliği etkiler.

3) Amaca Uygunluk (Kullanışlık): İki şehir arasındaki mesafenin metre yerine km ile ölçülmesi kullanışlığa hizmet eder.

Ölçmede Sıfır

Doğal Sıfır (Mutlak): Gerçekte yokluğu ifade eden sıfırdır. Kg, metre… Örneğin 0 metre olan bir şey gerçekte yokluğu ifade eder ve gerçekten yoktur.

Tanımlanmış Sıfır (Bağıl, İzafi Sıfır): Gerçekte yokluğu ifade etmeyen, izafi olarak oluşturulmuş bir başlangıç noktasıdır. Sıcaklık, takvim… Örneğin sıcaklık 0 derece ise sıcaklık yoktur diyemeyiz, sıfır derece de olsa ortada hissedilen bir sıcaklık mevcuttur.

Ölçme Ve Değerlendirme

1) Doğrudan Ölçme (Temel, izomorf):

  • Ölçülen özellikle ölçme aracının niteliği aynıdır.
Ağırlığı eşit kollu teraziyle ölçersek, ağırlık ile ağırlık ölçüleceği için doğrudan ölçmedir.
Ağırlığı baskül ile ölçersek, ağırlık basınç ile ölçüleceği için doğrudan ölçme olmaz. Bu dolaylı ölçmedir.
Metre ile uzunluk ölçümü yapılması doğrudan ölçmedir.
  • Gerçek sıfır vardır.
  • Özellik var olduğu şekliyle ölçülür.
  • Geçerlik ve güvenirliği yüksektir.
  • Başka bir şeye gerek kalmadan doğrudan gözlemlenebilen özellik varsa doğrudan ölçmedir.

Laboratuvarda deney yapan öğrenciyi puanlamak.

2) Dolaylı Ölçme:

  • Ölçme türleri içerisinde yer alan dolaylı ölçme, ölçmek istediğimiz özelliği bir başka özelliğe dayanarak ölçmemiz durumunda ortaya çıkmaktadır.
Eğitim sistemlerinde psikomotor davranışlar genelde doğrudan ölçülmektedir. Fakat bilişsel ve duyuşsal davranışlar dolaylı olarak ölçülmektedir.
  • Ölçülen özellikle ölçmekte kullanılan özellik farklı cinste olmalıdır.

Kpss sorularında, ölçme ve değerlendirme konuları içerisinde yer alan dolaylı ölçme memur adaylarının en çok takıldığı konuların başında gelmektedir. Bu yüzden bu konuya gerekli önemi vermeliyiz.

Ölçme türleri içinde yer alan dolaylı ölçme de kendi içinde yine ikiye ayrılmaktadır.

a) Göstergeyle Ölçme: Ölçme aracının niteliği ile ölçülen nitelik aynı değildir. Bir başka deyişle ölçülen değişkenin bir çeşit göstergesi olabilecek başka bir değişkenden yararlanılmaktadır.

İki şehir arasının kadraj ile ölçülmesi.

Termometre ile sıcaklık ölçülmesi.

Barometre ile basınç ölçülmesi.

Baskül ile ağırlık ölçülmesi.

  • Gerçek sıfır yoktur.
  • Eğitimdeki bütün ölçme araçları göstergeyle ölçmedir.

b) Türetilmiş Ölçme: Eğitim bilimleri dolaylı ölçme konusunun ikinci alt başlığı ise türetilmiş ölçmedir. Türetilmiş ölçme en az iki değişken arası bağıntıyla gerçekleştirilir. Yani bir özellik iki ya da daha fazla değişken ve bu değişkenler arası kurulan bir bağıntıya bağlı olarak ölçülüyorsa türetilmiş ölçme gerçekleşir.

!Kütle: mc² , yoğunluk ölçümleri, alan ölçümleri, hacim hesapları, nüfus yoğunluğu, hız örnekleri türetilmiş ölçmeye örnek olarak verilebilir.

Kpss ölçme ve değerlendirme konularından bir sonraki konu ölçmede hata konusudur.

Alternatif Ölçme Araçları

Alternatif Ölçme Araçları kpss ölçme ve değerlendirme dersine ait bir konudur. Alternatif ölçme araçları Kontrol listesi, Dereceleme Ölçekleri, Dereceli Puanlama Anahtarı (Rubrik) olmak üzere 3 başlıktan oluşmaktadır. Önceki konumuzda Alternatif Değerlendirme Yöntemlerini işlemiştik. Sıradaki konumuz ise Alternatif Ölçme Araçları olacaktır.

Alternatif Ölçme Araçları

Alternatif Ölçme Araçlarında farklı özellikleri ve duyarlılıkları sebebiyle 3 tür araç kullanılır. Bu araçlar az duyarlı olandan başlayarak en duyarlıya doğru sıralanmaktadır.

1.Kontrol listeleri

2.Dereceleme ölçekleri

3.Dereceli puanlama anahtarı (Rubric)

1. Kontrol listeleri

Gözlenecek bir davranışın alt dallarını yapıldı/ yapılmadı, var/ yok şeklinde işaretlenmesi ile belirlenen ölçme aracıdır. Kontrol listeleri sadece performansı oluşturan davranışların ne kadarının yapılıp yapılmadığını gösterir. Bu nedenle duyarlılığı düşüktür.

Bu listeler öğretim amaçlı olarak da kullanılabilir. Performans gerçekleşirken gözlenir ve gerekli işaretlemeler yapılır. Daha sonra kontrol listeleri öğrencilere verilir ve hangi davranışı yapıp yapmadıkları gösterilir. Eksiklerini gidermeleri için öğrencilere fırsat tanınır. Gözlenen davranışlar ardışık olabileceği gibi birbirinden bağımsız da olabilir.

2. Dereceleme Ölçekleri

Kontrol listelerinde davranışlar yapıldı veya yapılamadı şeklinde dereceleniyordu. Dereceleme ölçeğinde ise bu davranışların ne kadar ne kadar kaliteli yapıldığını gösteren bir ölçme aracıdır. Bazı kaynaklarda likert tipi ölçme aracı olarak da geçmektedir. Kontrol listelerinden daha duyarlı olan bu ölçekler davranışın gösterilme veya gösterilmeme düzeylerini belirtir.

3. Dereceli puanlama anahtarı (Rubrik)

Dereceli puanlama anahtarı dereceleme ölçeklerine benzerler. Puanlama ölçütlerinin ayrıntılı olarak tanımlandığı ölçme araçlarıdır. Dereceli puanlama anahtarı, öğrencilerin yazılı kompozisyonlarının , sözel sunumlarının ve bilimsel projelerinin değerlendirilmesinde bir çeşit puanlama ölçüsüdür.

Dereceli puanlama anahtarı 3 bölümden oluşur;

Ölçüt tanımlamaları: öğrencilerin değerlendirilecek yanıtlarındaki nitelik farklılıklarını tanımlama yolunu ifade eder.

Değerlendirme ölçütleri: Öğrencilerin ölçütlere göre ne kadar iyi performans gösterdiklerini gösterir.

Puanlama stratejisi: Puanlama bütünsel veya analitik biçimde olabilir. Bunlardan hangisinin kullanılacağı amaca bağlıdır.

1. Sonuç rubriği (Holistik- Bütünsel): Değerlendirme performans sonucu ortaya çıkan ürüne ve özelliklerine göre yapılır. Çalışmalardaki süreç ve aşamalar dikkate alınmaz.

2. Süreç rubriği (Analitik): Öğrencinin çalışmaları ve performansı ön plandadır. Bu performansların ve öğrenme süreci aşamalarının gözlenip puanlanması esasına dayanır. Bu sayede öğrencinin tüm çalışmaları ve süreçteki tüm aşamaları takip edilip değerlendirilir.

Sonuç ve süreç rubrikleri farklı özelliktedir ve farklı amaçlarla kullanılırlar. Birbirlerinin yerlerine kullanılmaları mümkün değildir.

Korelasyon Katsayısı

Korelasyon Katsayısı kpss ölçme ve değerlendirme dersine ait bir konudur. Korelasyon iki veya daha fazla değişkenin değişiminin ölçüsüdür. Korelasyon birbiri ile ilişkili değişkenlerde oluşan bir değişikliğin diğer değişkeni nasıl etkilediğini ve arasındaki ilişkiyi gösterir. Önceki konumuzda Alternatif Ölçme Araçları işlemiştik. Sıradaki konumuz ise Korelasyon Katsayısı olacaktır.

Korelasyon Katsayısı

Korelasyon, iki veya daha fazla değişken arasında bir ilişki olup olmadığını, eğer ilişki varsa bu ilişkinin miktarını ve yönünü sayısal olarak belirlememizi sağlayan istatistiksel bir tekniktir. İki değişken arasındaki ilişkinin derecesine ise korelasyon katsayısı denir.

Hesaplanan korelasyon katsayısı -1 ile +1 arasında değer alır. -1’den küçük ve +1’den büyük olamaz. Korelasyonun pozitif (+) olması durumunda değişkenler aynı yönde değişmiş demektir. Korelasyon katsayısının + olması iki değişkenin aynı yönde bir ilişkide olduğunu, negatif (-) olması ise iki değişkenin arasında ters yönde bir ilişki olduğunu gösterir.  Eğer değişkenlerdeki artış veya azalış birbirine bağlı değilse korelasyon sıfır olur. Bu da değişkenler arasında ilişki yok anlamına gelir.

Korelasyon katsayısı;

+1,00′ a yaklaştıkça iki değişken arasında aynı yöndeki ilişki artar.Değişkenlerden biri artarken diğeri de artar.

-1,00′ a yaklaştıkça iki değişen arasında ters yönde ilişki artar. Değişkenlerden biri artarken diğeri azalır.

0,00’a yaklaştıkça iki değişken arasındaki ilişki azalır.

Korelasyon katsayısı 1′ e yaklaştıkça değişkenler arasındaki ilişkinin yükseldiğini,

Korelasyon katsayısı 0’a yaklaştıkça değişkenler arasındaki ilişkinin azaldığını görebiliriz.

Korelasyon 1 olduğunda ilişki mükemmel, 0 olduğunda ise ilişki yok demektir.

Örneğin;Yorgunluk – Dikkat arasında zıt yönlü  ve negatif bir ilişki vardır. Çünkü yorgunluk arttıkça dikkat azalmaktadır.  Zeka – Başarı arasında ise aynı yönlü ve pozitif bir ilişki vardır. Çünkü zeka ne kadar yüksek ise başarı da o kadar yüksek olacaktır.

Türkçe ve tarih derslerinden alınan puanlar arasındaki korelasyon katsayısı 0,80 olduğunu varsayalım. 0,75 ilişkinin yüksek olduğunu gösterir. Ayrıca işaretini de dikkate alırsak bu iki dersin benzer olduğunu görebiliriz. Yani Türkçe dersinin puanı arttığında tarih dersi puanlarının da arttığı görülür. Bu örnekte yüksek ilişki olduğundan benzerlikte de yüksektir ve çok benzerdir diyebiliriz.

Alternatif Değerlendirme Yöntemleri

Alternatif değerlendirme yöntemleri kpss ölçme ve değerlendirme dersine ait bir konudur. Alternatif değerlendirme yöntemleri portfolyo değerlendirme, performans görevi ve değerlendirme, akran değerlendirme, öz değerlendirme, tanılayıcı dallanmış ağaç, yapılandırılmış grid ve kelime ilişkilendirme testi olarak 7 başlıkta incelenecektir.

Değerlendirme Türleri

Değerlendirme türleri kpss eğitim bilimleri ölçme ve değerlendirme konuları içinde yer almaktadır. Değerlendirme, ölçme sonuçlarının ölçütle karşılaştırılarak nitelik hakkında karar verilmesidir. Ölçüt ise, ölçme sonuçlarının karşılaştırılarak yorumlanmasına dayanak sağlayan kurallardır. Bu bağlamda işleyeceğimiz değerlendirme türleri, ölçüte göre değerlendirme ve amaca göre değerlendirme olarak ikiye ayrılmaktadır.

Değerlendirme Türleri

Kpss ölçme ve değerlendirme içinde yer alan değerlendirme türleri, ölçüte göre ve amaca göre değerlendirme olarak 2 başlıkta incelenmektedir.

1) Ölçüte Göre Değerlendirme

Ölçüte göre değerlendirme de kendi içinde mutla değerlendirme ve bağıl değerlendirme olarak 2’ye ayrılmaktadır.

a) Mutlak Değerlendirme: Süreç içerisinde belirlenmiş ölçek mutlak ise, değerlendirme mutlak değerlendirme olur. Yani ölçme sonuçlarının mutlak bir ölçütle karşılaştırıldığı değerlendirme türüdür.

Matematik dersinden geçmek için 65 ve üzeri almak gereklidir. Kerem 75 almıştır ver dersi geçmiştir.

Mutlak başarı yüzdesi

Birey için:\frac{{{\rm{Bireyin ald\imath g\imath puan}}}}{{{\rm{Al\imath nabilecek en yuksek puan}}}}X100

Grup için:\frac{{{\rm{Grubun aritmetik ortalamas\imath }}}}{{{\rm{Al\imath nabilecek en yuksek puan}}}}X100

b) Bağıl Değerlendirme: Bağıl kriterlere göre yapılan değerlendirmedir. Ölçüt sınıfın başarı düzeyidir. Diğer bir tanımla bağıl değerlendirme, ölçme sonuçlarının karşılaştırıldığı ölçütün bağıl olduğu değerlendirme türüdür.

Bir sınavda başarı sıralamasında ilk %20’lik kısım sınavı geçmiştir.
Sınavda ilk 5 kişi arasına giren Ahmet sınavı geçmiştir.

2) Amaca Göre Değerlendirme

a) Tanıma Yerleştirme

  • Temel amaç, önkoşul eksikliklerinin belirlenmesi ve giderilmesidir.
Tam öğrenme desteklidir.
  • Eğitim sürecinin başında, süreç öncesinde hazırbulunuşlukların belirlenmesini hedefler.
  • Genelde öğrencilerin bir okula, kursa vs. seçilmesi için kullanılır.
  • Her türlü seçme ve seçme testi tanıma yerleştirme değerlendirmesidir.

b) Düzey Belirleyici Değerlendirme (Summative – Özetleyici)

  • Öğrencinin öğrenme düzeyinin belirlenmesinde kullanılır.
  • Karar verilir.
Geçti, kaldı, başarılı, başarısız…
  • Finaller, erişi testleri (ön test ile son test arasındaki fark) yer alır.
  • Dersteki kritik davranışları ölçen sorulardan oluşan başarı testleri kullanılır.
  • Hedefe ne kadar ulaşıldığına ve ders başarısının belirlenmesine yardımcı olur.

c) Biçimlendirici Değerlendirme (Formative – Geliştirici)

  • Öğrenme eksikliklerinin belirlenmesi amacıyla yapılmaktadır.
  • Eksikliklerin kaynağının belirlenmesi, giderilmesi ve öğrenmelerin tamamlanmasına çalışılır.
İzleme testleri, ünite testleri, formative testler, quizler, vizeler vs.
  • Testler öğrencilere not vermek amacıyla kullanılmaz.
  • Kpss ölçme ve değerlendirme dersindeki değerlendirme türleri içinde yer alan biçimlendirici değerlendirmenin iki amacı vardır. Birincisi öğrencilerin öğrenme kesikliklerini belirlemek, ikincisi de öğretimin gidişatını değerlendirmektir.

Diğer Değerlendirme Türleri

  • Eğitim Programlarının Değerlendirilmesi:  Eğitim programındaki hedeflerin ve davranışların ulaşılabilir olup olmadığı, tutarlılıkları, programın içerik, eğitim durumları, ölçme ve değerlendirme öğeleri değerlendirme içinde yer alır.
Erişi testi bu değerlendirmede kullanılır.
  • Rehberlik Amacıyla Yapılan Değerlendirme: Öğrencileri ilgi, tutum ve yetenek gibi özellikleri açısından tanımak amacıyla yapılır
Tutum ölçekleri, yetenek testleri, problem çözme testleri, ilgi envanterleri vs testler bu amaçla kullanılır.

Değerlendirme Öğeleri

Değerlendirme öğeleri, kpss eğitim bilimleri ölçme dersine dahildir. Değerlendirmenin öğeleri ölçme sonucu, ölçüt ve karardan oluşmaktadır. Ancak önce değerlendirmenin tanımına bakalım. Değerlendirme, ölçme sonuçlarının ölçütle karşılaştırılarak nitelik hakkında karar verilme sürecidir. Buradaki ölçüt, ölçme sonuçlarının karşılaştırılarak yorumlanmasına dayanak sağlayan kurallardır.

Değerlendirme Öğeleri

Kpss eğitim bilimleri içindeki değerlendirmenin öğeleri 3 başlık altında incelenmektedir.

1) Ölçme Sonuçları: Ölçme bilindiği üzere değerlendirmeye temel sağlamaktadır. Dolayısıyla herhangi bir ölçek düzeyinde bir ölçme sonucu olmadan değerlendirme yapılamaz.

Ölçme sonucu olmadan verilen kararlar salt bir yargıdan ibarettir ve değerlendirme sayılamaz.

2) Ölçüt: Ölçüt olmadan ölçme sonuçları hakkında bir yargıya varılamaz. Mutlak ölçüt ve bağıl ölçüt olarak ikiye ayrılmaktadır.

Ölçütün amaçla uygun olması gerekmektedir.

a) Mutlak Ölçüt: Süreç öncesinde belirlenir ve kıyas yoktur. Bütün bireyler ulaşabilir. Bir alanda yeterliliğin belirlenmesinden bahsediliyorsa buradaki ölçüt mutlak olmalıdır.

Sınavdan geçmek için 60 almak gerekiyorsa buradaki ölçüt mutlak ölçüttür.
Konu kapsamı ya da hedef davranışlara dayalı ölçmelerde mutlak ölçüt kullanılmaktadır.

Ölçütün mutlak olduğu ölçmelere ölçüt ya da kriter dayanıklı ölçme de denilmektedir.

b) Bağıl Ölçüt: Kpss ölçme dersine ait değerlendirmenin öğelerinden biri olan bağıl ölçüt, daha çok süreç içinde oluşan ve tüm bireylerin bu ölçüte ulaşamadığı kıyas durumudur.

”Kıyas”, ”En”, ”İlk” kelimeleri bağıl ölçüt için anahtar kelimelerdir.

Bireylerin performansları birbirini etkiler. Bağıl ölçütte genellikle aritmetik ortalama, standart sapma, varyans, t puanı, z puanı gibi istatistiki ölçütler kullanılır.

İlk %20’lik dilime girenler başarılı olacak deniliyorsa buradaki ölçüt bağıl ölçüttür. Çan eğrileri de bağıl ölçüt içinde yer alır.

Kpss eğitim bilimleri ölçme ve değerlendirme içindeki bağıl ölçüt, ölçme sonuçlarının içinden çıkartılır. Bu neden bağıl ölçüt ölçme işlemi yapıldıktan sonra belirlenmektedir.

Bir soruda ölçme işleminde ölçütün bağıl olup olmadığı soruluyorsa, ölçüt ölçme işlemi sonrasında çıkarılmışsa bağıl ölçüt olur. Aksi halde bağıl ölçüt değildir.

Ölçütün bağıl olduğu ölçmelere norm dayanıklı ölçme de denilmektedir.

3) Karar / Yargı: Ölçme sonuçları bir ölçütle karşılaştırıldıktan sonra bir yargıya varılır. Eğer bir ölçütle karşılaştırılmadan bir yargıya varılıyorsa buna karar diyemeyiz.

Alternatif Değerlendirme Yöntemleri

1) Öğrenci Gelişim Dosyası – Portfolyo Değerlendirme

Kpss ölçme ve değerlendirme dersindeki öğrenci gelişim dosyaları, öğrencilerin kendileri için önceden belirlenmiş hedeflere ulaşmak için izledikleri yolları gösteren, yaptıkları çalışmaların ve kazanımlarının kanıtı olan ürünleri koydukları dosyalardan oluşmaktadır.

!Portfolyo ile hem öğrenme süreci hem de öğrenme ürünleri birlikte değerlendirilir.

  • Öğrenci gelişim dosyaları bireyseldir ve ortak hedefler için kullanılamaz.
  • Öğrenci başarısının değerlendirilmesinde portfolyo kullanılabilir.
  • Öğrencilerin ilgi ve yeteneklerinin gelişmesi için öğrenci gelişim dosyası kullanılabilir.
  • Öğrenci gelişiminin aileler, diğer öğretmenler ve tüm kesimler tarafından izlenmesi gerektiği durumlarda kullanılabilir.
  • Biçimlendirici değerlendirme ve düzey belirlemeye dönük değerlendirme için kullanılabilir.
Tanıma – Yerleştirme amacıyla portfolyo kullanılması mümkün değildir.
  • Analiz, sentez ve değerlendirme basamaklarında davranışların kazandırılması ve ölçülmesi istendiğinde kullanılabilir.
Öğrenci gelişimini ve sürecini izlemek, öğrenciye sorumluluk ve araştırma duygusu kazandırmak, öğrencilerin kendisini değerlendirebilmesine olanak sağlamak, öğrencinin kendi ilgi ve yeteneklerini keşfetmesini sağlamak, sunum ve sosyal becerilerin kazanılması gibi hedefler öğrenci gelişim dosyası kullanmanın amaçları arasında yer almaktadır.

2) Akran Değerlendirme

Kpss ölçme ve değerlendirme dersinde yer alan akran değerlendirme, öğrencilerin kendi arkadaşlarının çalışmalarını belirlenen ölçütlere göre değerlendirildiği değerlendirme türüdür.

  • Katılımcı bir değerlendirmedir.
  • Öğrenciler birbirlerinden bilgi alışverişi sağlar.
  • Öğrencilerin kendi güçlü ve zayıf yanlarını görmelerini sağlar.
Akran değerlendirme içinde yanlı davranma olabileceği için böyle bir sınırlılık da bulunmaktadır.

3) Öz Değerlendirme

Öğrencilerin, başta belirlenmiş ölçütleri kullanarak belli bir konuda kendi çalışmalarını, bilgi, beceri, tutum ve davranışlarını kendi kendilerinin değerlendirmesidir.

  • Öğrenci kendi eksiklerini görebilir.
  • Öğrenci kendini değerlendirirken neleri öğrenip neleri öğrenmediğini belirleyebilir.
  • Öğrenci kendi güçlü ve zayıf yönlerini görebilir.
Akran değerlendirmede olduğu gibi öz değerlendirme içinde de yanlılık söz konusudur.

4) Tanılayıcı dallanmış Ağaç

Birbiri ile ilişkili soruları, doğru ve yanlış şeklinde birbirlerinin devamı niteliğinde sorulmasıdır. Verilen her doğru yanıta bağlı olarak başka bir soru sorulur.

Yararları

  • Yanlış ya da eksik davranışları ortaya çıkartır.
  • Öğrencilerin yanlışlarını sonraki safhada düzeltmesine olanak sağlar.
  • Değerlendirmeden çok öğretim amacına hizmet eder.
  • Bilgisayar ortamında kullanılabildiği için öğrenmeyi daha eğlenceli hale getirir.

Sınırlılıkları

  • Birbiriyle örüntülü doğru – yanlış soruları hazırlamak zordur.
  • Şans faktörü doğru – yanlış sorularda çok olduğundan güvenirliği direkt etkiler.
  • Analiz, sentez ve değerlendirme basamağı davranışlar görülmez. Daha çok bilgi, kavrama ve uygulama basamağı görülür.
  • Hazırlanması uzun zaman alır ve deneyim gerektirir.

5) Yapılandırılmış Grid

Öğrencilerin gelişim düzeyine bağlı olarak 6 – 16 kutucuktan oluşan bir tablo şeklinde hazırlanan yapılandırılmış gride, her kutucuğa bir kelime, resim, sayı vs. yazılır. Sorulan bir soruya bağlı olarak bu kutucuklardaki uygun kelime ya da kelimeler öğrenci tarafından seçilmesi istenir. Doğru cevap sayısına bağlı olarak, öğrencilerin seçtiği doğru ve yanlış sayılarına bağlı olarak puanlama yapılır. Böylece doğrular gibi yanlışların da puanlamaya katılması sağlanır.

Yararları

  • Görsel düşünce ve becerilerin gelişimini sağlar.
  • Değerlendirmenin monotonluktan uzaklaşması sağlanır.
  • Yanlış seçilen kutucuklar öğrencilerin eksiklerini ortaya koyar.
  • Yanlışları eleyerek doğru yanıt bulunma gibi bir durum yoktur.
  • Kısa sürede uygulanabilir.

Sınırlılıkları

  • Soru hazırlaması zordur.
  • Sentez ve değerlendirme basamağında kullanılamaz.
  • Şans faktörü vardır. Ancak çoktan seçmeli teste göre daha az şans faktörü vardır.

6) Performans Görevi ve Değerlendirme

Alternatif değerlendirme yöntemleri içinde yer alan öğrencilerin gerçek yaşamında karşılaşma olasılığı olan problemlerin sunulmasıyla öğrencilerin üst düzey zihinsel becerilerin geliştirilmesi ölçülüp değerlendirilmesi için verilen görevlere performans görevi denmektedir.

Kompozisyon, model oluşturma, deney yapma, resim yapma gibi görevler performans görevlerine örnektir.

7) Kelime İlişkilendirme Testi

Alternatif değerlendirme yöntemleri içinde son değineceğimiz konu olan kelime ilişkilendirme testinde, bir konuyla ilgili önce anahtar bir kelime verilir. Verilen bu kelimeyle ilgili çağrıştırılan kelimelerin öğrenciler tarafından kısa bir sürede sıralanması istenir. Böylece öğrencinin bir anahtar kavrama ilişkin sıralı yanıtları uzun süreli bellekte, bilişsel yapıdaki kavramlar arasında ilişkileri ve kavramların anlamsal yakınlığını gösterdiği varsayılır.

Yararları

  • Hazırlanması kolay ve hızlıdır.
  • Tüm sınıf ve düzeylerde uygulanabilir.
  • Bireysel ya da grupla uygulanabilir.
  • Öğrencinin bilişsel yapısındaki kavramlar arasındaki ilişkileri ortaya koyabilmesini sağlar.
  • Görsel hafıza ile öğrenme kolaylaşır.

Sınırlılıkları

  • Uygulama, sentez ve değerlendirme basamakları için uygun değildir.
  • Üst düzey zihinsel beceriler olan problem çözme ve eleştirel düşünmenin ölçülmesinde uygun değildir.
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  

Sevebilirsin...

Bir Cevap Yazın

Araç çubuğuna atla